Kalezić: Uticaj Srbije u Crnoj Gori prerastao političku podršku, crkva i mediji poluge pritiska, problem i institucionalne sive zone

Strane finansije, politički posrednici, mediji, strukture Crkve Srbije i organizovane digitalne mreže stvaraju složen sistem uticaja, dok institucionalne „sive zone“ ostavljaju prostor za političke pritiske i zaobilaženje crnogorskih institucija, ocjenjuje autor u novoj studiji 

Kosovski centar za bezbjednosne studije objavio je studiju politikologa i kolumniste Analitike, Danila Kalezića„Networks of Leverage: Serbian Influence and Democratic Vulnerability in Montenegro“, u kojoj je autor analizirao oblike i mehanizme uticaja Srbije u Crnoj Gori.

Poseban fokuso stavio je na političko finansiranje, medije, djelovanje Crkve Srbije, digitalne operacije i institucionalne slabosti koje mogu omogućiti prikriveno strano djelovanje.

Kalezić upozorava da je uticaj Srbije u Crnoj Goriprerastao okvir otvorene političke podrške pojedinim akterimai razvio se u složen sistem djelovanja kroz političke posrednike, medije povezane sa strukturama u Srbiji, netransparentne finansijske tokove, strukture Crkve Srbije i organizovane digitalne mreže.

Dokumenta i privatni podaci kao sredstvo političkog pritiska

Poseban problem, prema njegovim riječima, predstavljaju institucionalne „sive zone“ -oblasti u kojima postojeći zakoni, nadležnosti i mehanizmi nadzora nijesu dovoljno razvijeni da prepoznaju i prate savremene oblike stranog političkog djelovanja.

Kroz takve praznine novac, informacije, medijski i digitalni resursi, kao i djelovanje različitih posrednika, mogu biti pretvoreni u politički uticaj u Crnoj Gori, bez dovoljne transparentnosti o njihovom porijeklu i stvarnim centrima odlučivanja.

Kalezić posebnu pažnju posvećuje mogućnosti korišćenja dokumenata i privatnih podataka koji potiču iz institucija druge države kao sredstva političkog pritiska.

U tom kontekstu navodi kontroverze u vezi sa državljanstvom i navodnim vojnim statusom premijera Milojka Spajića, ukazujući na širu institucionalnu ranjivost: mogućnost da dokumenta i podaci kojima raspolažu institucije druge države budu selektivno plasirani, politički interpretirani ili korišćeni za vršenje pritiska na crnogorske javne funkcionere.

Crkva Srbije i pitanje imovine, finansija i uticaja

Poseban segment studije odnosi se na Crkvu Srbije i djelovanje njenog sveštenstva i struktura u Crnoj Gori.

Kalezić ukazuje da promjene granica eparhija, kadrovske odluke i drugi potezi crkvenih organa van Crne Gore mogu imati posljedice koje prevazilaze unutrašnju organizaciju vjerske zajednice, posebno kada je riječ o upravljanju imovinom, kulturnom baštinom, finansijskim tokovima i društveno-političkom uticaju.

Zbog toga je, smatra Kalezić, neophodno da crnogorske institucije unaprijed imaju jasno definisan pravni odgovor na moguće posljedice takvih odluka.

To pitanje, kako proizilazi iz studije, ne bi trebalo posmatrati samo kroz prizmu odnosa države i vjerske zajednice, već i kroz pitanje transparentnosti, nadležnosti države i mogućeg uticaja odluka donesenih van Crne Gore na unutrašnje prilike u zemlji.

Od političkog finansiranja do digitalnih operacija

Kalezić zaključuje da se strani uticaj više ne može posmatrati kroz izolovane političke incidente.

Političko finansiranje, medijski uticaj, digitalne operacije, prekogranični tokovi novca i djelovanje različitih posrednika, prema njegovoj analizi, moraju se sagledavati kao potencijalno povezani djelovi šire mreže uticaja.

Upravo zbog toga predlaže uspostavljanje stalnog međuinstitucionalnog mehanizma za borbu protiv stranog miješanja, koji bi povezao bezbjednosni sektor, policiju, tužilaštvo, finansijsko-obavještajne strukture, izborne institucije i tijela nadležna za medije.

Takav mehanizam trebalo bi da omogući da institucije razmjenjuju informacije, povezuju podatke kojima raspolažu i pravovremeno prepoznaju pokušaje stranog miješanja, umjesto da se na pojedinačne slučajeve reaguje odvojeno i tek nakon što politička šteta bude napravljena.

Kalezić istovremeno predlaže i uvođenje protokola za prijavljivanje političkih ucjena i pritisaka. Državni funkcioneri i druga lica koja mogu biti meta stranog političkog pritiska trebalo bi da imaju bezbjedan kanal za prijavljivanje prijetnji, kompromitujućih materijala i pokušaja korišćenja privatnih podataka radi uticaja na njihove odluke.

Nadležne institucije, smatra on, morale bi imati kapacitet da brzo provjere autentičnost takvog materijala, njegovo porijeklo, način na koji je pribavljen i okolnosti pod kojima je plasiran.

Kontrola stranog finansiranja i političkih kampanja

Jedan od važnih segmenata preporuka odnosi se na finansiranje političkih subjekata i izbornih kampanja.

Kalezić upozorava da strana podrška političkom subjektu ne mora imati oblik direktne novčane uplate. Profesionalne usluge, digitalne kampanje, pozivni centri, medijska produkcija, ustupanje prostora, logistika i drugi oblici organizovane pomoći partijama i kandidatima, prema njegovom prijedlogu, trebalo bi da budu evidentirani po tržišnoj vrijednosti.

Pravila o zabranjenom finansiranju trebalo bi, smatra Kalezić, da obuhvate i treća lica koja formalno nijesu dio kampanje, ali organizovano pružaju robu, usluge ili druge resurse u korist političkih partija i kandidata.

Sa tim je povezano i pitanje pranja novca. Sumnjive tokove novca povezane sa političkim djelovanjem, prema njegovoj preporuci, ne treba posmatrati isključivo kao pitanje finansiranja političkih partija.

Finansijsko-obavještajna jedinica, tužilaštvo i druge nadležne institucije trebalo bi koordinisano da prate sumnjive prekogranične transakcije povezane sa političkim subjektima i povezanim pravnim i fizičkim licima.

Posebnu pažnju, navodi Kalezić, treba posvetiti slučajevima u kojima se finansijska ili druga politička podrška prikazuje kao komercijalna, konsultantska, medijska ili druga poslovna usluga.

Mediji i digitalne mreže pod većom kontrolom

Kalezić kao jednu od ključnih mjera predlaže i punu transparentnost vlasništva i finansiranja medija.

Javni registar medija trebalo bi da omogući uvid u stvarne vlasnike, ključne izvore prihoda, značajno finansiranje i kredite iz inostranstva, kao i relevantne ugovore o razmjeni i preuzimanju sadržaja.

U slučajevima u kojima nadležni organi, u zakonom propisanom postupku, utvrde kršenje propisa ili prikriveno nedozvoljeno finansiranje, trebalo bi da postoje djelotvorne i proporcionalne sankcije, uključujući novčane kazne i isključenje iz sistema javnog oglašavanja.

Istovremeno, Crna Gora bi, prema Kalezićevoj analizi, morala da razvije snažnije kapacitete za otkrivanje organizovanih digitalnih operacija.

To podrazumijeva sposobnost institucija da prepoznaju bot mreže, koordinisane naloge, klonirane portale, manipulacije dokumentima, prikriveno političko oglašavanje i druge oblike organizovane digitalne manipulacije.

Posebno je važno pratiti slučajeve u kojima se strani propagandni sadržaj, uključujući ruske narative, preko medijskih i digitalnih mreža povezanih sa Srbijom prenosi, prilagođava i širi unutar crnogorskog informacionog prostora.

Posebne provjere stranog sveštenstva

Kalezić preporučuje i detaljnije provjere stranog sveštenstva u okviru postojećih bezbjednosnih i migracionih procedura.

Crna Gora bi, kako ističe, trebalo da ima preciznu evidenciju sveštenstva Crkve Srbije koje kao strani državljani boravi i djeluje u zemlji.

U slučajevima u kojima postoje zakonom propisani bezbjednosni razlozi, nadležni organi trebalo bi da sprovode odgovarajuće provjere, uključujući moguće bezbjednosne rizike, netransparentne izvore finansiranja i eventualne veze sa stranim bezbjednosnim, kriminalnim ili političkim strukturama.

Istovremeno, potrebno je jasno urediti pravne posljedice eventualnih promjena granica eparhija, statusa crkvene imovine i drugih odluka organa Crkve Srbije donesenih van Crne Gore.

„Sive zone“ zatvoriti prije narednog izbornog ciklusa

Kao jednu od važnih preporuka studije Kalezić izdvaja potrebu da se institucionalne praznine zatvore prije narednog izbornog ciklusa.

Crna Gora, kako ističe, treba da koristi iskustva Estonije, Letonije i Litvanije u javnom izvještavanju o stranim prijetnjama, finansijskim istragama, digitalnoj forenzici i zaštiti integriteta izbornog procesa.

Istovremeno, Kalezić naglašava da predložene mjere nijesu usmjerene na ograničavanje legitimnih političkih, ekonomskih, medijskih, vjerskih ili društvenih odnosa između Crne Gore i Srbije.

Suština je, kako proizilazi iz studije, u jasnom razdvajanju legitimnih odnosa od prikrivenog stranog političkog usmjeravanja, netransparentnog finansiranja, političkih pritisaka i koordinisanog djelovanja kojim se zaobilaze institucije i zakoni Crne Gore.

U susret narednom izbornom ciklusu, Kalezić zaključuje da zatvaranje institucionalnih „sivih zona“ predstavlja važan preduslov za zaštitu samostalnosti crnogorskih institucija i integriteta demokratskog procesa.

Portal Analitika