EU PODVUKLA SLUČAJ SUTKINJE US I IZBORE U KOTORU I ŠAVNIKU – Vuksanović: Više problema nego stvarnog napretka

Crna Gora je tokom prošle godine napravila pomake u zaštiti ljudskih prava, izbornom zakonodavstvu i usklađivanju sa standardima Evropske unije, ali ključna slabost ostaje sposobnost institucija da usvojena pravila dosljedno primjenjuju, pokazuje godišnji izvještaj EU o ljudskim pravima i demokratiji u Crnoj Gori za 2025. Takva ocjena predstavlja prije upozorenje nego pohvalu, kaže u razgovoru za portal Standard direktorica Centra za demokratiju i ljudska prava (CEDEM) Nevenka Vuksanović.

A. Tahirović

Evropska unija ocjenjuje da su demokratske institucije uglavnom stabilne, ali istovremeno upozorava da ostaju ranjive na političke krize i blokade, dok se prava najranjivijih grupa i dalje suočavaju sa diskriminacijom, govorom mržnje i zločinima iz mržnje.

“To znači da institucije funkcionišu, ali njihova stabilnost zavisi od povremenih političkih dogovora, a ne od mehanizama koji automatski sankcionišu kršenje procedura”, kaže Vuksanović za Portal Standard.

Kao najjasniji primjer navodi slučaj Ustavnog suda i odluku Skupštine o prestanku funkcije jednoj sutkinji tog suda.

“Jedina posljedica odluke Skupštine bilo je mišljenje Venecijanske komisije, bez ijedne pravne sankcije. Vladajuća većina, „sastavljena od raznovrsne koalicije“, ocijenjena je kao „relativno stabilna uprkos povremenoj političkoj tenziji“, znači stabilnost je opisana kao krhka ravnoteža, a ne kao konsolidovan poredak. Drugim riječima, riječ je o sistemu koji krize preživljava, ali ih ne rješava strukturno, čime ostaje otvoren prostor da se svaka naredna politička, ustavna ili koaliciona kriza ponovi po istom obrascu”, objašnjava Vuksanović.

EU podsjeća da je odluka iz decembra 2024. izazvala institucionalnu i političku krizu, uz višemjesečnu blokadu parlamentarnog rada, te otvorila pitanje poštovanja nezavisnosti Ustavnog suda i principa podjele vlasti. Venecijanska komisija je u junu ocijenila da odluka nije bila u skladu sa ustavnom procedurom.

IZBORNI SISTEM: NOVE REFORME, STARI PROBLEMI

U izvještaju se konstatuje da je parlament u julu usvojio izmjene izbornog zakonodavstva kojima su djelimično adresirane dugogodišnje preporuke OSCE/ODIHR-a. Izmjene se odnose na nadzor finansiranja kampanja i medija, integritet izborne administracije, veću rodnu kvotu na izbornim listama i uvođenje jedinstvenog dana za održavanje lokalnih izbora.

Istovremeno, EU navodi da lokalni izborni procesi ostaju ozbiljan institucionalni problem. Izbori u Kotoru i Šavniku nisu završeni, dok se lokalni izbori održavaju u gotovo tromjesečnom ritmu.

Vuksanović upravo slučajeve Kotora i Šavnika vidi kao pokazatelj dubine problema.

“Kotor i Šavnik su najbolji simptom dubljeg problema, odnosno nesposobnosti institucija da sprovedu sopstvene rokove i spremnosti lokalnih aktera da koriste proceduralne rupe da zadrže vlast bez jasno potvrđenog mandata. Šavnik čeka okončanje izbora već skoro četiri godine, a ipak je 2025. održan ‚‚reizbor” predsjednika opštine usred nezavršenog ciklusa, što je pravna besmislica. Zato se ne može govoriti zaista o napretku izborne demokratije samo zato što je usvojen novi zakon“, ocjenjuje Vuksanović.

LJUDSKA PRAVA: OKVIR POSTOJI, PRIMJENA OSTAJE SLABA TAČKA

EU navodi da je zakonodavni i institucionalni okvir za zaštitu ljudskih prava uglavnom i dalje uspostavljen, ali da je potrebno više napora kako bi se on u potpunosti sprovodio i kako bi se obezbijedili pristup pravdi i ostvarivanje prava u upravnim i sudskim postupcima, posebno za osobe u ranjivim situacijama.

U decembru je usvojen novi Zakon o zabrani diskriminacije, usklađen sa pravnom tekovinom EU i evropskim standardima. Ipak, najranjivije grupe, među njima Romi i Egipćani, osobe sa invaliditetom i LGBTI osobe i dalje su izložene diskriminaciji, govoru mržnje i zločinima iz mržnje.

EU od Crne Gore traži i efikasno sprovođenje preporuka Evropskog komiteta za sprečavanje mučenja i nečovječnog ili ponižavajućeg postupanja, Evropske komisije protiv rasizma i netolerancije i GREVIO-a, tijela koje prati primjenu Istanbulske konvencije.

Napredak je zabilježen i u oblasti pristupa pravdi. Izmjene Zakona o besplatnoj pravnoj pomoći poboljšale su položaj najranjivijih kategorija žrtava krivičnih djela, dok je 25. decembra usvojena prva Nacionalna strategija o pravima žrtava u Crnoj Gori. Izrađene su i smjernice za izricanje kazni u slučajevima seksualnog i rodno zasnovanog nasilja.

Ipak, Vuksanović ovogodišnji izvještaj vidi prvenstveno kao bilans zakonodavnih i proceduralnih pomaka čija puna vrijednost zavisi od njihove primjene.

“Rekla bih da je diplomatski uravnotežen, ali da, suštinski govori više o neriješenim problemima nego o stvarnom napretku, iz prostog razloga što je skoro svaka pozitivna stavka praćena ogradom o nepotpunoj implementaciji. Napredak postoji, to je jasno, ali je uglavnom zakonodavni i proceduralni napredak u pitanju”, kazala je ona za Standard.

POLARIZACIJA KAO KOČNICA EVROPSKOG PUTA

EU upozorava da je proces usklađivanja zakonodavstva sa pravnom tekovinom Unije u pojedinim pregovaračkim poglavljima usporen početkom 2025. godine upravo zbog unutrašnjih političkih izazova. Parlament je, prema ocjeni EU, uglavnom redovno radio i postojao je konsenzus oko ključnih reformi povezanih sa evropskom agendom, ali su političke blokade pokazale koliko je institucionalna stabilnost važna za nastavak procesa pristupanja.

Posebno osjetljivo ostaje poglavlje 23, koje obuhvata pravosuđe i osnovna prava.

“Sama EU to potvrđuje kad kaže da je usklađivanje sa pravnom tekovinom usporeno početkom 2025. upravo zbog domaćih političkih izazova, a poglavlje 23 posebno je osjetljivo jer ključne reforme pravosuđa zahtijevaju dvotrećinsku većinu, pa svaki bojkot ili blokada direktno zaustavlja proces. Ali istovremeno, sam ubrzani tempo pristupanja govori u prilog tezi da EU ima ozbiljne geopolitičke razloge da požuri. Mislim da će nam zbog te žurbe, dosta toga progledati kroz prste“, upozorava Vuksanović.

Crna Gora je istovremeno zadržala visok nivo saradnje sa međunarodnim institucijama za zaštitu ljudskih prava i Evropskim sudom za ljudska prava. Međutim, ostale su i obaveze koje još nisu ispunjene. Među njima je ratifikacija Protokola iz 2014. uz Konvenciju MOR-a o prinudnom radu i unapređenje mehanizama za izvještavanje UN tijela i praćenje njihovih preporuka.

Sve to pokazuje da se evropski put Crne Gore sve više mjeri sposobnošću institucija da ono što je usvojeno pretvore u praksu. Zakonodavni okvir i evropski standardi jesu važan dio procesa, ali će njihova stvarna vrijednost zavisiti od toga da li institucije mogu djelovati nezavisno i bez političkih blokada.

TEKST JE IZRAĐEN U OKVIRU PROJEKTA ,,ŠTA GRAĐANI DOBIJAJU ULASKOM CRNE GORE U EVROPSKU UNIJU“, KOJI JE PODRŽAN OD FONDA ZA PODSTICAJ MEDIJSKOG PLURALIZMA MINISTARSTVA – MINISTARSTVA KULTURE I MEDIJA CRNE GORE

Standard