Vujović: Pod plaštom evropskih integracija pokušavaju se uvesti partijska policija i tajna služba

U Crnoj Gori ne vidi se dovoljno političke volje da se sprovedu suštinske reforme, a najbolji pokazatelji te tvrdnje su usvojeni zakoni iz sektora bezbjednosti, poput Zakona o unutrašnjim poslovima i Zakona o Agenciji za nacionalnu bezbjednost, gdje postoje rješenja koja mogu ugroziti princip vladavine prava i otvoriti prostor za političku kontrolu institucija. To je u razgovoru za Portal Analitika ocijenio direktor Centra za monitoring (CEMI) Zlatko Vujović.

Kaže i da vlast, odbijanjem da pravi kompromise sa, kako smatra, prilično konstruktivnom opozicijom, rizikuje proces evropskih integracija.

– Vlast ulaže ogromne napore da svojim potezima isprovocira sa jedne strane pojedine članice EU, a sa druge opoziciju da bi stvorila krizu koja bi blokirala pregovore. Stoga ne čude optužbe da dio vlasti pokušava da sabotira planove za brzim učlanjenjem Crne Gore u EU – istakao je Vujović.

Napredak u Izvještaju postoji, ali EU jasno upozorava na vladavinu prava

ANALITIKA: Izvjestilac EP za Crnu Goru Marijan Šarec predstavio je nedavno Izvještaj o napretku kojim je prepoznat napor naše zemlje da ubrza proces integracija. To je dio kojim se vlast hvali. Šta bi u izvještaju, po Vašem mišljenju, najradije sakrili? Zašto?

VUJOVIĆ: Vlast se u javnosti fokusira na pozitivne ocjene, prije svega na to da je Crna Gora i dalje najnapredniji kandidat za članstvo u EU. Međutim, u izvještaju postoje i vrlo jasne kritike koje su politički mnogo nezgodnije za vlast.

Prije svega, naglašava se da stvarni napredak zavisi od konkretnih rezultata u oblasti vladavine prava, posebno u poglavljima 23 i 24, gdje se traže efikasnije istrage i presude u slučajevima visoke korupcije i organizovanog kriminala. Takođe se ukazuje na potrebu za jačanjem kapaciteta pravosuđa, smanjenjem zaostalih predmeta i transparentnim imenovanjima u pravosudnim institucijama.

Druga kritična tačka odnosi se na funkcionisanje institucija i profesionalizaciju javne uprave, gdje EU insistira na merit sistemu i depolitizaciji administracije. Tu je i pitanje političkog dijaloga, jer Evropski parlament otvoreno poručuje da evropski put mora biti zajednički cilj svih političkih aktera.

Treća važna dimenzija je strano miješanje i hibridne prijetnje, posebno uticaj trećih država na političke procese u Crnoj Gori, što EU smatra ozbiljnim bezbjednosnim i političkim izazovom.

Zbog svega toga vlast rado govori o napretku, ali mnogo manje o dijelu izvještaja koji upozorava da reforme moraju biti stvarne, a ne samo formalne.

Neka rješenja iz zakona o bezbjednosti mogu ugroziti vladavinu prava

ANALITIKA: Vladavina prava, sloboda medija i ekologija mapirane su kao oblasti u kojima je potreban ozbiljan rad. Vidite li spremnost vlasti da isporuči istinske reforme u ovim oblastima?

VUJOVIĆ: Iskreno, ne vidim dovoljno političke volje da se sprovedu suštinske reforme. Ono što trenutno gledamo jeste vrlo brz zakonodavni proces, koji je formalno vezan za evropske integracije, ali se često koristi da bi se kroz taj proces progurale odredbe koje nijesu dio evropske agende.

Najbolji primjer su usvojeni zakoni iz sektora bezbjednosti, poput Zakona o unutrašnjim poslovima i Zakona o Agenciji za nacionalnu bezbjednost, gdje postoje rješenja koja mogu ugroziti princip vladavine prava i otvoriti prostor za političku kontrolu institucija. Svjedoci smo da je vlast u svojim javnim nastupima zloupotrijebila Evropsku komisiju i pokušala da pod plaštom evropskih integracija podvuče uvođenje partijske policije i partijske tajne službe.

Uz to, Crna Gora i dalje ima ozbiljan problem partijskog zapošljavanja u javnom sektoru. Model koji smo vidjeli u brojnim državnim preduzećima sada se, bojim se, širi i na bezbjednosni sektor. Kada politička lojalnost postane važnija od profesionalnih kriterijuma, tada institucije prestaju da funkcionišu kao neutralne državne strukture.

Politička stabilnost u Crnoj Gori trenutno prilično krhka

ANALITIKA: Gospodin Šarec smatra da je za ispunjenje ambicioznog plana – zatvaranja svih poglavlja do kraja 2026. godine – neophodna politička stabilnost. Koliko je ona realna u ovakvom odnosu snaga na političkoj sceni?

VUJOVIĆ: Nažalost, politička stabilnost u Crnoj Gori trenutno je prilično krhka, i to iz jednog pomalo paradoksalnog razloga.

U većini zemalja kandidata za članstvo u EU obično imate situaciju da vlast želi ubrzati evropske integracije, dok opozicija često pokušava da blokira ili uspori taj proces. Dobar primjer je Albanija, gdje vlast snažno gura evropski put, ali istovremeno imate opoziciju koja je često vrlo radikalna i koja kroz institucionalne blokade ili proteste pokušava da zaustavi taj proces.

U Crnoj Gori imamo gotovo suprotnu situaciju. Opozicija je u velikoj mjeri pokazala spremnost da bude konstruktivna kada je riječ o ključnim evropskim reformama. Imali smo i primjere dogovora, poput kompromisa oko popisa stanovništva, koji je pokazao da je politički dijalog moguć kada postoji volja, usvajanje deklaracije o evropskim integracijama, zajedničko glasanje za zakone iz evropske agende. S druge strane, vladajuća koalicija često ne pokazuje spremnost na kompromis. Umjesto da iskoristi činjenicu da ima relativno konstruktivnu opoziciju kada je riječ o evropskoj agendi, vlast često ulazi u političke sukobe i otvara nove krize.

To je posebno problematično jer se time rizikuje proces evropskih integracija. Ako je strateški cilj zatvaranje pregovora do 2026. godine, onda bi logično bilo da se gradi širi politički konsenzus oko tog cilja. Umjesto toga, često vidimo poteze vlasti koji proizvode političku nestabilnost i nepotrebne institucionalne konflikte. Vlast ulaže ogromne napore da svojim potezima isprovocira sa jedne strane pojedine članice EU, a sa druge opoziciju da bi stvorila krizu koja bi blokirala pregovore.

Stoga ne čude optužbe da dio vlasti pokušava da sabotira planove za brzim učlanjenjem Crne Gore u EU.

Sukob DNP-a i NSD-a više liči na predizborno pozicioniranje nego na stvarni raskol

ANALITIKA: Svjedoci smo tenzija i sukova među decenijskim političkim saveznici poput DNP i NSD u Podgorici i na državnom nivou, kao i DPS i BS u Bijelom Polju. Mogu li ove turbulencije dovesti do bitnijih promjena u odnosu snaga na političkoj sceni?

VUJOVIĆ: Sukob između DNP-a i NSD-a traje već neko vrijeme, ali ga je i dalje teško precizno definisati kao stvarni politički raskol. Mnogo je vjerovatnije da se radi o taktičkom političkom pozicioniranju unutar istog političkog bloka, prije svega u susret narednim izborima.

DNP, kroz retoriku i političko ponašanje, pokušava da se predstavi kao glas nezadovoljnih birača unutar vladajuće većine, dok NSD nastoji da zadrži svoje tradicionalno biračko jezgro. Zbog toga ovaj sukob više liči na predizbornu strategiju diferenciranja, nego na suštinske ideološke ili programske razlike.

Pojedini analitičari pokušavaju da ovu situaciju tumače i kroz prizmu odnosa sa Beogradom, odnosno kroz pitanje podrške predsjednika Srbije pojedinim političkim akterima u Crnoj Gori. Međutim, takve procjene je veoma teško potvrditi. Ako želimo realno procijeniti odnos snaga i političkih signala iz Srbije, najčešće ih možemo prepoznati kroz ponašanje medija i političkih aktera u tom prostoru.

Za sada ne vidimo otvorenu i koordinisanu kampanju protiv Andrije Mandića ili njegove partije u srpskim medijima, što bi bio jasan indikator ozbiljnijeg političkog razlaza. Zbog toga je vjerovatnije da je riječ o taktičkom manevru unutar istog političkog bloka, a ne o stvarnom raskidu političkog savezništva.

Naravno, ukoliko ove partije odluče da nastupe odvojeno na izborima, to može proizvesti određene tenzije tokom kampanje. Međutim, imajući u vidu njihovu dugogodišnju političku saradnju i činjenicu da dijele sličan politički i geopolitički okvir, vrlo je vjerovatno da će nakon izbora ponovo tražiti načine za saradnju, posebno ukoliko se ukaže prilika za formiranje vlasti.

S druge strane, situacija između DPS-a i BS-a u Bijelom Polju više liči na lokalni politički pragmatizam. Tu pojedine partije pokušavaju da u uslovima političke fragmentacije izvuku maksimalnu korist iz pregovora o vlasti. U takvim okolnostima često dolazi do zahtjeva koji nijesu proporcionalni realnom izbornom rezultatu, ali su dio pregovaračke taktike u politički nestabilnom okruženju. Stoga ne čudi da BS principom ucjene pokuša da dođe do predsjednika opštine u ovom gradu.

Zbog svega toga, ove turbulencije same po sebi vjerovatno neće dramatično promijeniti odnos snaga na političkoj sceni, ali mogu dodatno fragmentirati politički prostor i otvoriti prostor za nove pregovore i prekompozicije nakon izbora.

Demokrate produbljivanjem političkog jaza pokušavaju zadržati ključnu pregovaračku poziciju

ANALITIKA: Kako gledate na položaj Demokrata i Pokreta Evropa sad unutar vladajuće većine? 

VUJOVIĆ: Sve partije unutar vlasti trenutno se suočavaju sa padom podrške i velikom neizvjesnošću pred naredne izbore, a to je posebno vidljivo na lokalnom nivou gdje se taj pad podrške već jasno manifestuje. Upravo zbog toga političko ponašanje pojedinih aktera postaje znatno radikalnije.

Demokrate su, čini se, izabrale strategiju dodatne polarizacije političke scene, prije svega produbljivanjem političkog jaza između Pokreta Evropa sad i Demokratske partije socijalista. Razlog za to je prilično pragmatičan: svako eventualno približavanje velikih političkih aktera – poput PES-a, DPS-a ili Nove srpske demokratije – moglo bi dovesti do nove političke konfiguracije u kojoj Demokrate više ne bi imale značajnu ulogu u formiranju vlasti.

Zbog toga Demokrate nastoje da se što čvršće vežu uz Pokret Evropa sad i da kroz političke sukobe, posebno korišćenjem sektora bezbjednosti, dodatno prodube političke linije podjela u društvu. Time pokušavaju smanjiti prostor za eventualne nove koalicione aranžmane koji bi ih mogli zaobići nakon narednih izbora.

Saradnja PES-a i Demokrata ne pokazuje snažan sinergijski efekat

ANALITIKA: Vidite li potencijal za njihovo koaliranje u narednom periodu?

VUJOVIĆ: Dosadašnja saradnja Demokrata i PES-a ne pokazuje snažan sinergijski efekat. Primjeri sa lokalnih izbora, uključujući Podgoricu, pokazuju da zajednički nastup ne mora nužno značiti zbir njihovih pojedinačnih političkih rezultata sa prethodnih parlamentarnih izbora. To sugeriše da dio biračkog tijela ove dvije partije ne reaguje pozitivno na takvu vrstu političkog udruživanja.

Pokret Evropa sad se zato nalazi u vrlo kompleksnoj situaciji. S jedne strane, svjestan je da mu koalicija sa Demokratama može smanjiti političke rizike samostalnog nastupa. Sa druge strane, u samom PES-u postoji svijest da takva saradnja dugoročno može imati negativan efekat na njihov politički rejting.

Crna Gora već ima prilično fragmentiranu političku scenu, a bez završene izborne reforme stvaranje novih stranaka može dodatno zakomplikovati politički sistem

Problem za PES je i to što će naredni izbori biti mnogo više od borbe za parlamentarnu većinu – biće to i borba za poziciju budućeg premijera. Zbog toga druge partije unutar vladajuće većine, posebno Nova srpska demokratija, tiho pokušavaju da oslabe političku poziciju PES-a kako bi otvorile prostor za sopstvene ambicije.

U tom složenom odnosu snaga postoji i dodatni rizik: pokušaji pojedinih političkih aktera da oslabe PES mogli bi na kraju dovesti do destabilizacije same vladajuće koalicije, koja je i sada prilično heterogena i politički osjetljiva.

Hladna politička računica

ANALITIKA: Mogu li sukobi unutar vlasti otvoriti prostor za nove saveze između dijela vlasti i opozicije?

VUJOVIĆ: Teoretski – takva mogućnost uvijek postoji. Međutim, u Crnoj Gori je politički prostor za takve aranžmane prilično sužen zbog duboke polarizacije političke scene, posebno kada su u pitanju identitetska pitanja i odnos prema državnom i nacionalnom identitetu.

U tom smislu trenutno gledamo jednu zanimljivu političku dinamiku. Demokrate pokušavaju da primijene model koji je godinama koristila Demokratska partija socijalista. DPS je dugo održavao vlast tako što je kroz identitetske podjele držao određene političke aktere van političke kombinatorike vlasti, prije svega nekadašnji Demokratski front, ali i neke druge partije.

Sada Demokrate pokušavaju da urade nešto slično – da kroz produbljivanje političkog jaza prema DPS-u i tzv. procrnogorskom političkom bloku drže taj dio političke scene izvan potencijalnih koalicionih aranžmana. Logika je prilično jasna: ukoliko iz političke kombinatorike izbacite DPS i partije koje gravitiraju tom političkom prostoru, vi praktično iz igre isključujete veliki dio biračkog tijela. U takvoj situaciji svaka politička većina koja želi da formira vlast mora nužno uključiti Demokrate kao koalicionog partnera.

Drugim riječima, riječ je o prilično hladnoj političkoj računici. Sve dok politički sistem ostaje snažno segmentiran po identitetskim linijama i dok se određene partije pokušavaju držati izvan političke igre, Demokrate mogu zadržavati ključnu pregovaračku poziciju u formiranju vlasti, ali ne samo Demokrate već i PES i nekadašnji DF, ako ga tretiramo kao cjelinu.

Posebno bi to moglo doći do izražaja ukoliko tzv. procrnogorski blok na narednim izborima dodatno ojača i približi se podršci od oko 40 odsto biračkog tijela. U tom slučaju politička polarizacija bi se vjerovatno dodatno produbila, jer bi pojedini akteri pokušali da zadrže postojeći model političke segmentacije.

U toj strategiji Demokrate trenutno imaju i jednu važnu institucionalnu prednost – kontrolu nad bezbjednosnim sektorom. Kroz taj sektor se politička retorika i sukobi često dodatno radikalizuju, što dodatno produbljuje političke podjele i smanjuje prostor za šire političke kompromise.

Posljedica takve dinamike može biti i slabljenje političke pozicije Pokreta Evropa sad. Umjesto da bude dominantni lider vladajuće većine, PES se u takvom političkom okruženju može postepeno svoditi na jednu od nekoliko partija unutar šire koalicije, bez jasne dominacije u političkom prostoru.

Nova politička snaga može nastati samo izvan postojećih struktura

ANALITIKA: Dio javnosti smatra da je opoziciji potrebna nova snaga. Šta Vi mislite? Ko bi mogao biti ta nova snaga?

VUJOVIĆ: Crnogorska opozicija već duže vrijeme traži novu političku energiju, ali stvaranje nove političke snage nije jednostavan proces. Teoretski, nova politička opcija bi mogla imati smisla jer bi mogla doprijeti do dijela birača do kojih postojeće partije, i vlasti i opozicije, trenutno ne uspijevaju da dođu.

Međutim, problem je što u praksi za sada ne vidimo takvu političku ponudu. I na strani vlasti i na strani opozicije često se govori o formiranju novih političkih projekata, ali kada se pogleda njihova suština, uglavnom se radi o prepakivanju postojećih političkih struktura, a ne o pojavi stvarno nove političke energije.

Drugim riječima, pojavljuju se novi politički brendovi, ali sa istim političkim akterima i istim političkim pristupom. Takvi projekti teško mogu promijeniti odnos snaga na političkoj sceni.

Nova politička snaga mogla bi nastati samo ako bi je predvodili ljudi koji nijesu bili dio dosadašnjih struktura vlasti ili dominantnih političkih partija, jer birači koji su razočarani postojećom politikom najčešće traže autentičnost i političku distancu od starih političkih elita.

Dok god takva politička alternativa ne postoji, odnos snaga na političkoj sceni vjerovatno će ostati relativno stabilan, jer nema dodatne političke energije koja bi značajnije promijenila raspored političke podrške.

Bez izborne reforme nova fragmentacija može dodatno zakomplikovati politički sistem

ANALITIKA: Na koji način, u trenutku kada imamo nezavršenu izbornu reformu, stvaranje novih stranaka može dovesti do usložnjavanja političke situacije?

VUJOVIĆ: Crna Gora već ima prilično fragmentiranu političku scenu, a bez završene izborne reforme stvaranje novih stranaka može dodatno zakomplikovati politički sistem.

Svaka nova partija u takvom sistemu dodatno rasipa političku podršku i otežava formiranje stabilnih parlamentarnih većina. Umjesto jasnijeg političkog strukturiranja scene, dobijamo sve veći broj političkih aktera sa relativno malim izbornim rezultatima, što otežava pregovore o formiranju vlasti.

Pritom, ako nove političke partije zapravo predstavljaju samo reorganizaciju postojećih političkih struktura, onda se ne dobija nova politička energija, već se samo dodatno komplikuje politička scena bez suštinske promjene političke dinamike.

Zbog toga bi završetak izborne reforme bio važan upravo kako bi se politički sistem stabilizovao i učinio predvidljivijim, jer u suprotnom postoji rizik da fragmentacija političke scene dodatno produži političku nestabilnost.

Identitetske teme najlakši instrument političke mobilizacije

ANALITIKA: Koliko identitetske teme doprinose političkoj nestabilnosti? Šta je cilj ovih narativa?

VUJOVIĆ: Crna Gora je već duže vrijeme duboko polarizovano društvo, a ta polarizacija je u velikoj mjeri zasnovana na etničkim i identitetskim linijama. Upravo se ta društvena segmentacija gotovo direktno preslikava na političku scenu, gdje se političke partije sve češće grupišu i identifikuju prema etničkom ili nacionalnom identitetu, dok građanska dimenzija politike postaje sve slabija.

U takvom ambijentu identitetske teme postaju najlakši instrument političke mobilizacije. One omogućavaju političkim akterima da birače zadrže unutar svog etničkog ili političkog bloka i da istovremeno delegitimišu političke protivnike.

U praksi to često znači pokušaj da se određeni politički akteri drže van političkih dogovora i van struktura vlasti. U konkretnom slučaju, dio vladajuće većine pokušava da politički blok koji je povezan sa nekadašnjom vlašću i koji se u javnosti često doživljava kao procrnogorski blok drži izvan političke kombinatorike vlasti.

Zbog toga se stalno otvaraju teme koje snažno polarizuju društvo – identitet, odnos prema državi, istorijska pitanja ili narativi o borbi protiv korupcije i organizovanog kriminala. Iako su neke od tih tema realne i važne, one se često koriste kao političko sredstvo za mobilizaciju birača i sužavanje političkog izbora građana.

Posljedica takve politike je da Crna Gora sve manje funkcioniše kao građansko društvo u kojem su ključni kriterijumi institucije, kompetencije i javne politike. Umjesto toga, politički sistem sve više liči na etnički segmentirani model, gdje pripadnost određenom identitetskom ili političkom bloku postaje presudan faktor političkog i društvenog uspjeha.

Takav razvoj događaja podsjeća na modele političkog sistema kakav postoji u Bosni i Hercegovini – duboko segmentirano društvo sa stalnim političkim blokadama i sporim evropskim integracijama. Nažalost, dio političkih aktera u Crnoj Gori svojim potezima gura politički sistem upravo u tom pravcu.

Prijevremeni izbori prije završetka pregovora sa EU mogli bi usporiti evropski put

ANALITIKA: Jesu li opravdana očekivanja da do novih izbora u Crnoj Gori dođe prije 2027. godine?

VUJOVIĆ: Takav scenario je svakako moguć, ali pitanje je prije svega političke procjene ključnih aktera.

U ovom trenutku prijevremeni izbori bi mogli imati smisla samo ukoliko bi se pregovori sa Evropskom unijom uspješno završili do kraja 2026. godine. U tom slučaju bi bilo logično da se nakon završetka pregovaračkog procesa organizuju izbori kako bi građani dali mandat novoj političkoj strukturi koja bi vodila zemlju u završnu fazu pristupanja EU.

Međutim, prijevremeni izbori prije završetka pregovora mogli bi dodatno destabilizovati političku scenu i usporiti evropske integracije.

Zbog toga je moguće da će se politički akteri odlučiti za model u kojem bi se parlamentarni i lokalni izbori održali u približno isto vrijeme, najvjerovatnije tokom 2027. godine. Time bi se izbjegli česti izborni ciklusi koji dodatno destabilizuju politički sistem.

Podgorica kao test političkih odnosa na državnom nivou

ANALITIKA: Kako vidite situaciju u Glavnom gradu? 

VUJOVIĆ: Situacija u Podgorici je trenutno prilično nepredvidiva i zavisi prije svega od političkih odluka ključnih aktera unutar lokalne vlasti.

Jedan scenario su novi lokalni izbori, ali taj scenario ima i određene političke nelogičnosti. Naime, lokalni parlament koji bi bio izabran sada imao bi mandat kraći od godinu dana, jer bi već tokom 2027. godine trebalo ponovo organizovati redovne lokalne izbore. Zbog toga bi takva odluka značila značajno trošenje političkih i finansijskih resursa za vrlo kratak mandat lokalne vlasti.

Druga mogućnost je politička prekompozicija unutar postojećeg lokalnog parlamenta, odnosno formiranje nove većine bez izlaska na izbore.

Ipak, postoji i treća dimenzija ovog pitanja. Podgorica je u političkom smislu postala svojevrsni test za odnose snaga na nacionalnom nivou. Ukoliko bi se kroz eventualne lokalne izbore pokazalo da partije koje trenutno čine vlast na državnom nivou gube podršku u glavnom gradu, to bi moglo otvoriti pitanje njihove političke legitimnosti i na nacionalnom nivou.

Zbog toga odluka o eventualnim izborima u Podgorici neće biti samo lokalno pitanje, već i dio šire političke strategije pojedinih političkih aktera uoči narednih parlamentarnih izbora.

U narednom periodu može se očekivati intenziviranje političkog i medijskog uticaja Srbije i Rusije

ANALITIKA: Kakav odnos Srbije i Rusije očekujete kako se evropske integracije Crne Gore budu približavale kraju?

VUJOVIĆ: Kako se proces evropskih integracija Crne Gore bude približavao završnici, realno je očekivati intenziviranje političkog i medijskog uticaja pojedinih spoljnjih aktera, prije svega Srbije i Rusije.

Obje države imaju jasan interes da uspore ili zaustave evropske integracije Crne Gore, i zbog toga će koristiti različite političke, medijske i institucionalne instrumente koji su im na raspolaganju.

U praksi to može značiti intenziviranje političkih tenzija, pojavu političkih poteza koji na prvi pogled djeluju nelogično ili kontradiktorno, kao i stvaranje političkih kriza koje bi mogle dovesti do blokada u pregovaračkom procesu.

Posebno treba obratiti pažnju na poteze koji mogu izazvati konflikte sa opozicijom, sa susjednim državama ili čak sa pojedinim državama članicama Evropske unije, jer upravo takve krize mogu otvoriti prostor za eventualne političke blokade ili veto u procesu pristupanja EU.

U tom kontekstu, već smo svjedoci značajnog uticaja političkih procesa iz Beograda na političku dinamiku u Crnoj Gori, što dodatno komplikuje političku scenu i može imati dugoročne posljedice po stabilnost i evropski put države.