STAZAMA IZNAD BOKE OD DONJEG ORAHOVCA DO TVRĐAVA I SELA GORNJEG ORAHOVCA (II)

Piše: Božidar PROROČIĆ, književnik i publicista

U istraživanju sela, puteva, staza i kanica Gornjeg Orahovca vrijeme je brzo prolazilo. Već je bilo 13 časova popodne, a nas su čekale nove kanice. A kanice idu u cik-cak, idemo polako, korak po korak. Nakon izlaska iz Kljavića, pored nas rastu brojna stabla primorske (crvene) kleke – Juniperus oxycedrus, koja svojim zimzelenim vrhovima stabala podsjećaju na razbacane vojnike na nekoj „mrtvoj straži“. Sa mojim saputnicima Ilijom, Gojkom i Snežanom dijelim lijepe impresije. Kanice su prostrane i široke. Od Kljavića do narednog zaseoka Stepen ima svega 15 minuta laganog hoda. I najmanja površina zemlje, ako je ima, omeđena je visokim suvomeđama, visine na pojedinim mjestima čak i do dva metra, što je posebno izraženo u blizini kuća i okućnica, da se imovina, torovi i posjedi sačuvaju od upada vojski, vukova, zvijeri i razbojnika.

Stižemo kod dvije kuće u Stepenu. Do blizu jedne, ko zna poslije koliko vijekova, stigao je put. Ulazim u kuću vidi se da je vlasnik bio bogat i imućan: brojne prostorije, stari bosanski šporeti, sobe, pokućstvo, posteljina, kreveti – netaknuta imovina čiji su vlasnici poodavno napustili selo, nažalost. Zaseok Stepen, koji pripada Gornjem Orahovcu u Boki Kotorskoj, predstavlja jedno od manjih, ali istorijski značajnih naselja u okviru ovog područja. Prema podacima koje donose Miloš Krivokapić i Saša Knežević u radu „Prilog proučavanju porijekla stanovništva i antroponimije Orahovca (Boka Kotorska)“, zaseok Stepen bio je naseljen prvenstveno bratstvima Vukasović i Daković. Početkom XX vijeka u ovom zaseoku živjeli su Vukasovići sa šest kuća i 44 stanovnika, dok su Dakovići imali tri kuće sa 20 stanovnika, što ukupno čini devet kuća i 64 stanovnika. Ova struktura jasno pokazuje da je Stepen u to vrijeme bio stabilno naselje sa snažnom porodičnom organizacijom i tipičnim bratstveničkim rasporedom stanovništva kakav je bio karakterističan za ruralne sredine Boke Kotorske.

Tokom druge polovine XX vijeka došlo je do značajnih demografskih promjena. Prema istim autorima, u sedmoj deceniji prošlog vijeka (1974) u zaseoku Stepen bila su zabilježena tri domaćinstva i svega pet stanovnika, a u njima su i dalje živjele porodice Vukasović i Daković. Ovaj podatak jasno ukazuje na snažan proces depopulacije i migracija, koji je zahvatio brojna planinska i polururalna naselja u Boki Kotorskoj tokom druge polovine XX vijeka, kada se stanovništvo selilo prema obalnim urbanim centrima ili u inostranstvo. Ovi podaci potvrđuju da je Stepen nekada bio živ zaseok Gornjeg Orahovca, sa jasnom bratstveničkom strukturom i relativno velikim brojem stanovnika za lokalne prilike, ali je u kasnijem periodu doživio značajan demografski pad, zadržavajući tek mali broj stanovnika iz starih porodica.

TVRĐAVA ŠANIK

Nastavljamo naš put dalje prema Vranovom brdu i tvrđavi Sveti Andrija. Staza je u stalnom blagom usponu i već nas pomalo stiže umor. Pitam se koliko još ima, a nada o osvajanju vrha daje novu snagu koraku. Kako se polako uspinjemo, pred nama se pruža druga tvrđava Šanik. Vidi se da je masivna. O njoj u svojoj monografiji „WERK – Austrougarske tvrđave u Crnoj Gori“ Radolica Rašo Pavićević piše sljedeće:

,,Tvrđava Šanik nalazi se na planini Šanik na nadmorskoj visini od oko 880 metara. Do tvrđave se može stići iz pravca Vrmac – Vranovo brdo dobrim makadamskim putem, koji predstavlja nastavak puta Perast – Vranovo brdo. Do tvrđave se može doći i starim putem Risan – Dragalj, sa kojeg se makadamski put odvaja iznad crkve Sv. Nikole i vodi preko Struge prema selu Ubalac. Od sela prema tvrđavi vodi serpentinasti put dug oko 1,5 kilometara. Iznad sela nalaze se i ostaci pet većih baraka i dvije cisterne za vodu.

Tvrđava je sagrađena između 1882. i 1883. godine i bila je opremljena osnovnim pješadijskim naoružanjem i mitraljezima, kao i sa dva topa kalibra 90 mm M.04. Njena osnovna namjena bila je da kontroliše i zatvara komunikacione pravce koji vode sa sjeveroistoka prema Gornjem Orahovcu, a dalje prema Perastu i Risnu. Utvrđenje je projektovano kao troetažna odbrambena kasarna sa dvije polukružne platforme za postavljanje topova. Kompleks je obuhvatao i niz pomoćnih objekata: zaštitni bunker, dva isturena osmatračka položaja, prostor za generatore, osmatračnicu i cisternu za vodu. Raspored prostorija u tvrđavi bio je organizovan po spratovima. Prizemlje je služilo kao magacinski prostor i prostor za cisternu, dok su se na prvom spratu nalazile prostorije za smještaj artiljeraca, kuhinja i sanitarni blok. Drugi sprat bio je predviđen za smještaj oficira, podoficira i signalista. Posada tvrđave sastojala se od jednog oficira i oko četrdeset vojnika različitih rodova, među kojima su bili artiljerci, pješadinci i signalisti. Fotografije i planovi tvrđave pokazuju njen cjelovit izgled i raspored svih fortifikacionih elemenata. Impresivan je sistem tvrđava i predstavlja nedovoljno valorizovan, zaštićen i prepoznat potencijal zaleđa Boke Kotorske.

Korak po korak pred nama se pruža pogled na more. Pred nama se otvara ljepota tjesnaca Verige, Kumborskog tjesnaca i čitave Boke Kotorske. Bilo je jasno zašto se ovo područje moglo lako braniti. Pogled je prelijep. Gledam ka mojoj svetoj planini Lovćenu, a najviši vrh Štirovnik u toj ljepoti stoji ponosno, sa snježnim nanosima poput glave šećera, i nije ni čudo što je vjekovima mamio mnoge. Polako se približavamo Vranovom brdu i tvrđavi Sveti Andrija. Tvrđava ispred mene impresivna, masivna, sa snažnim blokovima postavljenim pod određenim nagibom da trpe topovske udare artiljerijskih oruđa.

Polako se približavamo. Ispred tvrđave je klupa i informativna tabla koju su postavili entuzijasti i ljubitelji prirode. Tu je i lijepo sazidan ubao i mali vodokup, ali, nažalost, ne drži vodu. Mogao bi uz malo rada i truda dobiti svoju funkciju, ali se i tu kao u mnogo čemu, pokazuje nebriga i nemar institucija koje bi trebalo da vode brigu o ovakvim kulturno-istorijskim spomenicima. Unutar ubla ubačeno je kamenje, granje, smeće i boce  odraz naše nekulture. Ulazim u tvrđavu. Ispred nje masivni dio metalnih vrata koji svjedoči o snazi jedne monarhije i vladavine koja je nekada bila na ovim prostorima. Razmišljam kako je bilo vojnicima, oficirima i neimarima koji su gradili tvrđave i oblikovali život ovog kraja, a Radojica Rašo Pavićević u gorepomenutoj monografiji piše sljedeće:

TVRĐAVA VRANOVO BRDO

Blokirajuća tvrđava Vranovo brdo nalazi se na nadmorskoj visini od 749 metara na brdu Vranovo brdo, po kojem je i dobila ime. Lokalno stanovništvo poznaje je i kao tvrđavu Sv. Andrije, dok se u austrougarskim dokumentima naziva tvrđava Vranovo brdo. Do tvrđave se može stići iz pravca Perasta serpentinastim austrougarskim putem širokim oko dva metra, koji vodi kroz krševiti teren oko brda Vranovo brdo. Put je izgrađen u surovom, kamenitom pejzažu i danas je vrlo dobro očuvan, sa brojnim serpentinama zbog visinske razlike od gotovo 700 metara. Uprkos toj visinskoj razlici, nagib puta ne prelazi 15%, što je u to vrijeme bio standard za izgradnju puteva ove kategorije.

Tvrđavi se može pristupiti i iz pravca Risna, starim putem prema Dragalju, koji se kod sela Ubalac odvaja prema tvrđavi. Put do tvrđave Šanik odvaja se na ovom pravcu oko 1400 metara od sela. Takođe postoji makadamski put koji prolazi preko Vranovog brda, širok oko dva metra i dobro očuvan, koji nakon tri kilometra prolazi kroz sela Stepen, Ježeviće i Velje Selo, a zatim se spušta prema Donjem Orahovcu. Tvrđava je izgrađena između 1885. i 1886. godine. Pored standardnog pješadijskog naoružanja i mitraljeza, bila je naoružana i sa dva topa kalibra 90 mm M-04.

Osnovna svrha tvrđave bila je zatvaranje i kontrola planinskog masiva i teško prohodnih komunikacija koje vode sa područja Čevo – Donja Zaljut – Perast, prema Risnu i Donjem Orahovcu. Na taj način tvrđava je nadzirala šire područje sela Gornji Orahovac, Stepen i Donji Orahovac. Utvrđenje je izgrađeno kao planinska tvrđava sa kasarnama, dvjema platformama za postavljanje topova i fortifikacionim zidom. Kasarne su se razlikovale od drugih vojnih objekata tog vremena jer su bile organizovane u pet međusobno odvojenih objekata, koji su zajedno bili zaštićeni zajedničkim fortifikacionim zidom. Veća topovska platforma bila je okrenuta prema crnogorskoj granici i imala je četiri otvora za topove u zaštitnom zidu platforme, dok su dva manja otvora bila usmjerena prema zapadu, radi kontrole prostora u pravcu Bršteve glave (777 m).

U kasnijem periodu očigledno je došlo do promjena u strukturi tvrđave. Prvobitne prostorije za topove rekonstruisane su i pretvorene u puškarnice, što upućuje na zaključak da tvrđava u kasnijem periodu nije više koristila topove. Pored tvrđave podignuti su i dodatni fortifikacioni objekti: zaštitni jarak, komunikacioni put sa odbrambenim zidovima i prepreke od bodljikave žice, namijenjene neposrednoj odbrani tvrđave. Danas je tvrđava u ruševnom stanju, ali su i dalje jasno vidljivi fortifikacioni zidovi i raspored nekadašnjih objekata. Može se prepoznati način na koji je bila organizovana odbrana i raspored posade. Tvrđava je imala i cisternu za vodu, koja je obezbjeđivala dovoljne zalihe vode za posadu i koja, prema dostupnim podacima, funkcioniše i danas.

Položaj tvrđave, kao i kod drugih austrougarskih fortifikacija u ovom području, izabran je veoma pažljivo i strateški promišljeno. Pogled sa Vranovog brda pruža širok i upečatljiv panoramski vidik na Boku Kotorsku i okolne planinske pravce, što jasno pokazuje njen nekadašnji strateški značaj u sistemu austrougarskih odbrambenih utvrđenja. Stali smo. Tu nastaju brojne fotografije. Zastao sam na klupi, uzeh notes, jer ako ne zapišem misao, ona odleti poput vjetra sa Vranovog brda. U svom dnevniku zapisah: „Neke priče i svjdočanstva se jedino lično mogu doživjeti ovo je jedno od njih zbog kojeg volim da pišem i zapisujem.”

Već je tri sata popodne. Nakon odmora od desetak minuta krenusmo da se vraćamo, da bi ugođaj bio još ljepši. Kada smo se spustili kanicama ispod sela Stepen, već je bilo hladnije – mjesec je mart. Kažu da su Crnogorci lijeni. Ponekad nije tačno.

Treba viđeti koje su podzide, međe i suvomeđe podignute na imanjima Gornjeg Orahovca, onda vam je jasno koliko su se Crnogorci borili da otrgnu plodnu zemlju od divljine, ali i da je zaštite od upada sitne i krupne stoke. To je priča o gorskim neimarima koji su krv i znoj utkali u ove međe.

Polako se spuštamo kanicama koje su nekada gradili gorštaci ovih sela. Gojko Padalica nam vješto kosijerom krči put do dijela staze koji vodi ka Donjem Orahovcu. Ostale su lijepe priče i sjećanja u porodici Ratković iz Kljavića, kako su vrijedni mještani svako jutro tim kanicama išli na posao i sa posla, i ko je imao biciklo da se odveze do posla bio je srećnik. Bile su kiše, nevremena, oluje i bure, a vrijedni mještani Gornjeg Orahovca putovali su vršeći svoju službu časno.

Pred nama se otvaraju brojne lijepe kaskade, omeđene njivama. Sada raste gora, brojna stabla i grmovi, a imovina je odavno zapuštena i prepuštena zaboravu. Tu je i stara napuštena škola, koja stoji kao usamljeni svjedok vremena i nekadašnjeg života. Pored nje brojna stabla i jedan izvor sa ublom u kojem je živa voda. Sve to obilazim, pripremam vrijedne slike, nastavljam svoj put. Već se vidi đe je Austrougarska gradila kanice, jer već imamo kolobrane izrađene od kamena. Pored nas se u cvijetu pruža lovor – Laurus nobilis, u punom žutom, mirisnom cvijetu. Dolazim do dva kamena koji kao da su nastali iz bajke, rekao bih kao vilina kapija ljepota kamenja na stazi.

CRKVA SVETOG ĐORĐA U ORAHOVCU SREDNJOVJEKOVNI SVJEDOK LATINSKOG NASLJEĐA

Poslije brojnih kanica izlazimo ispred crkve Svetog Đorđa. Iako prilično umoran i žedan, pijem puno vode i ulazim ispred lijepo uređene crkve. Prvi grob koji me susrijeće, na njemu piše: Mato Ćetković, Oravački knez. Crkva prelijepa na stijeni, tako skromna, a tako impresionira svojom ljepotom. Rekao bih da su to naši crnogorski meteori, poput onih u Grčkoj. Groblje lijepo uređeno, na njemu ispisana stara imena i prezimena, brojna pomorska i trgovačka zvanja.

Na osnovu istorijskih izvora i istraživanja koja je sproveo Stjepan Antoljak, može se izvesti jasan zaključak o porijeklu i ranom karakteru crkve Svetog Đorđa u Donjem Orahovcu. Antoljakova studija „Orahovac (Boka Kotorska)”, objavljena u časopisu Boka – Zbornik radova iz nauke, kulture i umjetnosti, br. 11 (1979), zasniva se na sistematskom proučavanju arhivskih dokumenata iz Kotora, Dubrovnika, Zadra i Venecije, kao i na kritičkoj analizi srednjovjekovnih izvora. Upravo zahvaljujući takvom metodološkom pristupu moguće je rekonstruisati najstarije tragove sakralnog života u Orahovcu.

U tim dokumentima crkva Svetog Đorđa pominje se 1466. godine pod latinskim nazivom Ecclesia Sancti Georgii de Rechoavto, što jasno svjedoči da je u to vrijeme bila dio latinskog crkvenog prostora Boke Kotorske, odnosno crkvene organizacije koja je bila povezana sa kotorskom biskupijom. Sam latinski oblik naziva, kao i činjenica da se pomen nalazi u kotorskim notarskim i sudskim knjigama, ukazuje na kulturni i crkveni kontekst u kojem je ova crkva djelovala u srednjem vijeku. Istovremeno, Antoljak upozorava da su kasnije tradicije pokušavale povezati gradnju crkve sa dinastijom Nemanjića, ali da za takva tumačenja ne postoje pouzdani istorijski dokazi, već se ona temelje na kasnijim predanjima i interpretacijama, a ne na srednjovjekovnim izvorima.

Antoljak takođe ističe da se iz samog pomena iz XV vijeka može zaključiti da je crkva morala postojati i ranije, vjerovatno još u kasnom srednjem vijeku, jer se u dokumentima pojavljuje kao već formiran i poznat sakralni objekat. Uz crkvu su postojali i određeni posjedi, što pokazuje da je ona bila važan duhovni i društveni centar lokalne zajednice. Fragmenti starih fresaka koji su uočeni u kasnijim vijekovima dodatno potvrđuju njenu dugotrajnu liturgijsku funkciju i značaj u istorijskom razvoju Orahovca.

Sve to upućuje na zaključak da je crkva Svetog Đorđa u Orahovcu dio dugog istorijskog kontinuiteta sakralne arhitekture Boke Kotorske, nastalog u prostoru u kojem su se kroz vjekove preplitale mediteranske, dalmatinske i bokeljske kulturne tradicije. Upravo zbog toga Antoljakova studija ostaje dragocjen naučni izvor koji omogućava da se prošlost Orahovca sagleda kroz autentične dokumente i istorijsku kritiku, a ne kroz kasnije ideološke interpretacije.

Ova zahtjevna i duga staza, u ukupnoj dužini od oko 12–13 kilometara, traži dobru fizičku spremu, ali svakom putniku uzvraća izuzetnim pejzažima, susretima sa starim kanicama, suvozidima, selima i austrougarskim tvrđavama koje svjedoče o istoriji i trajanju života iznad Boke. Sa Vranovog brda jedna od staza vodi i prema Perastu, dodatno povezujući ovo zaleđe sa istorijskim i kulturnim prostorom Bokokotorskog zaliva.

Na kraju ove priče o crkvi Svetog Đorđa ostaje spoznaja da su njeni zidovi svjedoci jednog dugog i složenog istorijskog puta – puta koji počinje u srednjem vijeku, u vremenu latinskih arhivskih zapisa i kotorskih notarskih knjiga, a nastavlja se kroz vjekove života ljudi Orahovca. Upravo u tim autentičnim kamenim tragovima, koji i danas stoje iznad mora i starog naselja, ogleda se istorija jednog prostora u kojem se susrijeću tradicija, vjera i ljepota Boke Kotorske. U prvi sumrak krenusmo starim stazama prema novim putopisima i putevima, kroz magične i čarobne predjele Boke i njenog zaleđa, sve do lijerpih visoravni Lovćena i nekih novih putopisa…