Prof. dr Draško Došljak: Željko Rutović  o književnosti u svijet(l)u vještačke inteligencije u knjizi “Ukidanje čovjeka”

Željko Rutović  o književnosti u svijet(l)u vještačke inteligencije u knjizi “Ukidanje čovjeka”

Prof. dr Draško Došljak

Književnost je prostor u kojem se prepliću najdublje emocije, lična iskustva i neograničena mašta. Međutim, pojava vještačke inteligencije (AI) u sferi kreativnog pisanja pokrenula je mnogo pitanja,a dva su ključna: Može li mašina „stvarati“ ili samo vješto kombinuje već napisano? Gdje prestaje algoritam, a počinje umjetnost?

Vještačku inteligenciju danas više ne vidimo samo kao naučnofantastični motiv, već kao aktivnog učesnika u procesu pisanja. Ona  se koristi za generisanje zapleta, stilsku obradu teksta, pa, čak, i pisanje čitavih poglavlja i knjiga.  Ipak, kritičari ističu da AI, bez obzira na složenost, funkcioniše na bazi statističke vjerovatnoće. Ona ne „osjeća“ tugu koju opisuje, niti poznaje težinu egzistencijalne krize; ona samo prepoznaje obrasce po kojima su te emocije ranije opisane u milionima ljudskih tekstova koji se nalaze u nekim bazama.

Jedan od najvećih izazova, smatra Rutović, je pitanje autorstva. Ako AI generiše tekst na osnovu baze podataka koja sadrži hiljade autorskih djela, postavlja se pitanje čije je to zapravo djelo. Da li je AI samo moderni nasljednik pisaće mašine ili novi oblik saradnika? Istraživanja pokazuju da publika zadržava dozu skepticizma prema djelima koja su u potpunosti proizvod algoritma, jer im nedostaje ona neuhvatljiva „ljudska iskra“ i specifičan glas autora koji čitaoca povezuje sa tekstom na emocionalnom nivou.

Umjesto da je posmatramo kao prijetnju koja će zamijeniti pisce, vještačku inteligenciju možemo vidjeti kao moćan alat za personalizovanu književnost i istraživanje novih narativnih formi. AI može pomoći piscu da prevaziđe stvaralačku blokadu ili da vizualizuje likove na načine koji ranije nijesu bili mogući. Ključ leži u sinergiji: tehnologija nudi efikasnost i nove perspektive, dok čovjek unosi etiku, empatiju i duboko značenje.

Književno djelo u doba vještačke inteligencije ne gubi na značaju; naprotiv, ono dobija novu dimenziju. Dok god je svrha književnosti da komunicira istinu o ljudskom postojanju, čovjek će ostati nezamjenjiv autor. AI može napisati savršenu rečenicu, ali samo ljudsko srce zna zašto je ta rečenica važna.