Manojlović: Opštine povukle 124 miliona eura iz EU fondova, ključni izazovi ograničeni administrativni kapaciteti, nedovoljan broj stručnih kadrova

U trenutku kada se lokalne samouprave suočavaju sa složenim finansijskim, razvojnim i demografskim izazovima, uloga Zajednice opština Crne Gore postaje važnija nego ikada. O budžetskoj stabilnosti opština, regionalnom razvoju, korišćenju EU fondova, saradnji sa državnim institucijama i ključnim projektima koji mogu uticati na dugoročni razvoj lokalnih zajednica, za portal ETV govorila je generalna sekretarka Zajednice opština Crne Gore, Mišela Manojlović.

Finansijska stabilizacija opština uz i dalje prisutne sistemske izazove

Portal ETV: Koji su ključni izazovi sa kojima se opštine suočavaju kada je riječ o finansijskoj održivosti i budžetskom planiranju?

MANOJLOVIĆ: Finansijska situacija u opštinama bilježi vidan oporavak u posljednje dvije do tri godine. Usvajanjem Zakona o finansiranju lokalne samouprave 2024. godine napravljen je važan iskorak ka stabilnijem sistemu raspodjele prihoda, posebno u korist opština sjevernog regiona, kao i opština Tuzi i Zeta.

Ipak, izazovi su i dalje prisutni. Najznačajniji se odnosi na probleme u naplati poreza na nepokretnosti, koji predstavlja najvažniji izvorni prihod opština. Razlog tome su neažurne i neusklađene evidencije u katastru nepokretnosti i Centralnom registru stanovništva, na osnovu kojih se donose poreska rješenja. Ovo pitanje zahtijeva sistemsko rješenje i snažniju koordinaciju nadležnih institucija, jer direktno utiče na stabilnost lokalnih budžeta.

U oblasti socijalne i dječije zaštite potrebno je dalje unapređivati model zajedničkog finansiranja između države i opština, kako bi se osigurala održivost usluga za najosjetljivije kategorije stanovništva.

Važno je pomenuti i praksu procjene finansijskog uticaja zakona na budžete opština. Neophodno je da se taj proces dodatno unaprijedi kako bi opštine imale mogućnost da se blagovremeno izjasne, što bi doprinijelo kvalitetnijem budžetskom planiranju.

U širem smislu, predstoji dalji rad na decentralizaciji, uključujući i fiskalnu decentralizaciju, kao važan preduslov snažnijeg lokalnog razvoja.

Saradnja sa državom ključna za realizaciju kapitalnih investicija

Portal ETV: Na koji način Zajednica opština sarađuje sa državnim institucijama u planiranju i realizaciji kapitalnih investicija? Postoje li problemi u toj saradnji?

MANOJLOVIĆ: Saradnja između Zajednice opština Crne Gore i državnih institucija postoji i u više oblasti daje konkretne rezultate. Od posebnog značaja je vraćena nadležnost za uređenje prostora i izgradnju objekata, koja će ubrzati lokalni razvoj. Takođe, značajne rezultate dala je saradnja sa Ministarstvom finansija u oblasti poreza i finansiranja lokalnih samouprava, kao i sa Ministarstvom javne uprave na izradi zakona iz resora tog ministarstva, kao i u otklanjanju izazova sa kojima se suočavaju lokalne samouprave.

Sa Skupštinom Crne Gore imamo konstruktivnu saradnju, kao i sa većinom ministarstava.

Pozitivna je i budžetska podrška za izradu projektne dokumentacije, jer veliki broj opština nema sopstvena sredstva za tu svrhu, a bez kvalitetne dokumentacije nema ni realizacije kapitalnih investicija.

Zajednica kontinuirano zagovara rješenja koja jačaju kapacitete lokalnog nivoa, uz puno uvažavanje uloge države i regulatornih mehanizama, u cilju postizanja održivog lokalnog razvoja.

Regionalni razvoj mora biti planska i dugoročna politika

Portal ETV: Da li u Crnoj Gori zaista postoji regionalni razvoj ili se o njemu govori sporadično?

MANOJLOVIĆ: Regionalni razvoj u Crnoj Gori postoji i u posljednjim godinama su prepoznati projekti od posebnog značaja, naročito za sjever zemlje, u oblasti infrastrukture, turizma i zaštite životne sredine.

Opštine sjevernog regiona imaju slabije fiskalne kapacitete i veću zavisnost od Egalizacionog fonda, što ograničava njihove mogućnosti za finansiranje razvojnih projekata. Zbog toga je važno da regionalni razvoj bude dugoročna i mjerljiva javna politika, zasnovana na jasnim kriterijumima i planskom pristupu, na čemu Vlada Crne Gore radi poslednjih godina.

Rastu interesovanje i rezultati opština u korišćenju EU fondova

Portal ETV: Da li opštine uspijevaju da koriste sredstva iz EU fondova i drugih međunarodnih izvora i kakva je uloga Zajednice opština u tom procesu?

MANOJLOVIĆ: Opštine u Crnoj Gori pokazuju sve veće interesovanje za korišćenje sredstava iz EU fondova i drugih međunarodnih izvora. Ključni izazovi su ograničeni administrativni kapaciteti, nedovoljan broj stručnih kadrova i kompleksne procedure.

Zajednica opština aktivno podržava ovaj proces kroz obuke, mentoring, apliciranje u ime svih opština kada je to u njihovom zajedničkom interesu i kroz projekat „Opštine za EU“, koji se realizuje uz podršku Delegacije EU u Crnoj Gori i Ministarstva javne uprave. U okviru projekta izrađuju se priručnici i vodiči, uspostavljene su mreže opštinskih projekt-menadžera i spoljnih eksperata.

Crnogorske opštine su tokom dosadašnje dvije IPA perspektive učestvovale u preko 167 projekata ukupne vrijednosti oko 124 miliona eura.

Zajednica dodatno pruža podršku kroz obuke, mentorstvo na radnom mjestu, izradu Praktičnog vodiča za pisanje projekata za lokalne samouprave Jugoistočne Evrope i uspostavljanje mreža za razmjenu znanja i iskustava.

Depopulacija sjevera zahtijeva integrisana i održiva rješenja

Portal ETV: Šta su nam pokazali demografski podaci sa posljednjeg popisa stanovništva i koje je rješenje realno izvodljivo?

MANOJLOVIĆ: Demografski podaci potvrđuju dugogodišnji problem depopulacije, naročito u sjevernom regionu, koji raspolaže značajnim prirodnim i razvojnim potencijalima, ali oni nijesu u potpunosti valorizovani.

U tom kontekstu, Zajednica opština je 2024. godine sačinila projektni zadatak za izradu Studije izvodljivosti povezivanja zdravstvenog turizma, komplementarnih metoda liječenja, ostalih oblika turizma, organske poljoprivrede, zaštite životne sredine i promocije zdravih stilova života u crnogorskim opštinama. Cilj Studije je da identifikuje resurse, prepreke i potrebne investicije za razvoj održivih programa koji mogu doprinijeti lokalnom razvoju, produženju turističke sezone, otvaranju novih radnih mjesta i zaustavljanju negativnih demografskih trendova.

Ovakav razvojni pravac omogućava brendiranje opština kao BIO i eko destinacija i stvara osnov za dugoročno održiv lokalni razvoj. Studija je predviđena i Strategijom pametne specijalizacije, te tako ovaj razvojni pravac postaje nacionalni, a ne samo lokalni.

Značajni projekti i konkretni rezultati Zajednice opština

Portal ETV: Da li ste uspjeli da pokrenete sve projekte koje smatrate značajnim?

MANOJLOVIĆ: U prethodnom periodu Zajednica opština je radila na jačanju kapaciteta lokalnih samouprava i stvaranju boljih uslova za njihov razvoj. Poseban fokus bio je na podršci opštinama u pripremi i realizaciji donatorskih i razvojnih projekata, što je dalo mjerljive rezultate. Samo u posljednje tri godine, opštinama je uz podršku Zajednice odobreno više od 90 projekata ukupne vrijednosti preko 25 miliona eura.

Jedan od ključnih iskoraka bilo je uspostavljanje Fonda za predfinansiranje donatorskih projekata 2019. godine, koji je značajno olakšao povlačenje sredstava iz evropskih i drugih međunarodnih fondova, naročito opštinama koje nemaju dovoljno sopstvenih sredstava za početno finansiranje projekata. Opštine su do sada iz ovog Fonda povukle 4,7 miliona eura, a Predlogom zakona o budžetu Crne Gore za narednu godinu za ovu namjenu planirano je 1,5 miliona eura. Ovaj fond se pokazao kao efikasan i održiv mehanizam podrške lokalnom razvoju.

Zajednica neposredno učestvuje i u realizaciji evropskih projekata koji imaju direktne koristi za sve opštine. Posebno je značajan projekat „Opštine za EU“, koji se realizuje u partnerstvu sa Delegacijom EU u Crnoj Gori i Ministarstvom javne uprave, u vrijednosti od milion eura, a koji ima za cilj sistemsku pripremu lokalnih samouprava za proces evropskih integracija. Takođe, u partnerstvu sa NALAS-om započet je novi projekat vrijedan oko dva miliona eura, koji će obezbijediti dodatna sredstva za razvoj lokalne infrastrukture u svim opštinama.

Pored toga, u posljednje tri godine Zajednica obezbjeđuje sredstva za izradu tehničke dokumentacije za lokalne infrastrukturne projekte u iznosu od oko 1,2 miliona eura, jer je kvalitetna dokumentacija osnov za svaku ozbiljnu investiciju.

Na planu jačanja ljudskih kapaciteta, osnovan je Trening centar Zajednice, kroz koji je organizovano više od 70 obuka za preko 820 lokalnih službenika i namještenika. Uspostavljeno je 15 strukovnih mreža opštinskih službenika, koje omogućavaju razmjenu znanja, iskustava i ujednačavanje prakse u ključnim oblastima rada lokalne uprave.

Zajednica je u ovom periodu aktivno djelovala i u normativnoj sferi – kroz inicijative, učešće u radnim grupama za izradu zakona i strategija od značaja za opštine, amandmansko djelovanje ili inicijative pred Ustavnim sudom, radila je na preko 180 zakona i podzakonskih akata. U partnerstvu sa Vladom i Skupštinom Crne Gore učestvovali smo u donošenju ključnih propisa u oblasti lokalne samouprave, planiranja prostora, finansiranja opština, poreza i komunalnih djelatnosti, sa ciljem jačanja pravnog poretka i unapređenja kvaliteta javnih usluga za građane.

Unaprijeđen institucionalni dijalog sa Vladom i Skupštinom

Portal ETV: Da li se susrijećete sa opstrukcijama na lokalnom ili državnom nivou u ostvarivanju svojih ciljeva, obaveza i projekata?

MANOJLOVIĆ: Saradnja sa državnim institucijama se, u cjelini gledano, u posljednje dvije godine značajno unaprijedila. Primjetan je veći stepen otvorenosti za inicijative koje dolaze sa lokalnog nivoa i spremnost da se kroz dijalog dođe do zajedničkih rješenja.

Zajednica opština nastoji da jača partnerski odnos sa Vladom, ministarstvima i Skupštinom, posebno u procesu pripreme zakona i javnih politika koje imaju direktan uticaj na funkcionisanje opština.

Sa Skupštinom Crne Gore Zajednica ima Sporazum o saradnji još od 2016. godine, koji je omogućio učešće u radu skupštinskih odbora i saradnju sa poslanicima u normativnom procesu. Trenutno je u toku proces inoviranja tog Sporazuma, kojim će se dodatno unaprijediti konsultativni mehanizmi i omogućiti da se Zajednici dostavljaju svi zakoni koji su u skupštinskoj proceduri, uključujući i one koje predlažu poslanici. To predstavlja značajan iskorak u jačanju institucionalnog dijaloga.

Postoji i Sporazum o saradnji sa Vladom Crne Gore iz 2004. godine, koji je i dalje na snazi, a Zajednica ostaje posvećena njegovom unapređenju i jačanju institucionalne saradnje u oblasti kreiranja javnih politika od značaja za lokalnu samoupravu. Naš cilj je dosljedno zagovaranje rješenja koja jačaju funkcionalnu i finansijsku samostalnost opština, u interesu ravnomjernog razvoja i boljeg kvaliteta života građana.