FREGATA SHTANDART IZ FLOTILE MATIJE ZMAJEVIĆA U KOTORSKOJ LUCI
U kotorskoj luci uplovio je 10.05.2026. god. po prvi put jedrenjak-fregata Shtandart. To je replika ruske fregate iz 1703. godine koju je dao izgraditi Petar I Aleksejević (1672-1725), tj Petar Veliki. Fregata Shtandart je bio simbol ruske flote i prvi admiralski brod nove Baltičke flote. Ova vjerna replika uplovila je u kotorskoj luci pod zastavom Cook Island-a.
Matija Zmajević (1681-1735), hrvat iz Perasta koji se kao i mnogi hrabri bokeljski kapetani koji su se istakli sposobnošću i junaštvom u stranim flotama i preuzeli visoke pomorske, vojne i diplomatske funkcije dobija 1714.komandu na brodovima Baltičkog mora i tada se proslavio u bitci kod Ganguta. Nakon te bitke stiče veliki ugled. Neosporno je stoga da je u floti koju je Rusija imala u Baltičkom moru, Matija Zmajević komandirao i fregatom Shtandart čiju vjernu repliku smo vidjeli u Kotoru.
Matija Zmajević u 28.godini odlazi iz svog rodnog grada Perasta u Boki kotorskoj,boravi kraće vrijeme u Dubrovniku, a zatim odlazi za Carigrad. Tamo nalazi zaštitu ruskog konzula Petra A. Tolstoja, koji je još 1698. god. putujući po nalogu Petra Velikog boravio u Perastu i bio njegov gost. Grof Petar Tolstoj je u službi cara i po njegovom nalogu došao u posjetu mladim ruskim plemićima u Perastu , koji su izučavali pomorsku vještinu kod Marka Martinovića.
Petar Andrejević Tolstoj, ruski diplomata i putnik, prošao je kroz Boku kotorsku krajem 17.st. (1698), na putu prema Veneciji i Europi. U svom putopisu ostavio je zanimljive zapise o stanovništvu Boke, posebno Perasta. Tako za Perast kaže da je to mjesto “u mletačkoj državi i da u njemu žive Hrvati, koje opisuje kao pomorske kapetane, astronome i mornare“. Također navodi da u Perastu ima i „Srba grčke vjere (pravoslavnih), za koje kaže da su doseljeni iz Osmanskog carstva, ali da nose hrvatsku nošnju, a njihove žene u svemu sliče hrvatskim ženama“. Međutim u tom mjestu – Perastu nema grčke crkve. On jasno razlikuje vjersku pripadnost katolici/pravoslavci. Osim toga pokazuje da je u to vrijeme u Perastu i istočnoj Boki „Hrvat“ bio uobičajeni etnički naziv za katoličko starosjedilačko stanovništvo.
On ga sa svojim preporukama upućuje 1712. god. caru Petru Velikom. Car ga je primio i osobno ispitivao iz nautike i o ratnim vještinama puna dva sata (po izjavi Zmajevića) i očito zadovoljan odgovorima uputio ga je u Petrograd, dodijelivši mu čin kapetana bojnog broda i brod po vlastitom izboru.
Godine 1714. Zmajević postaje kapetan-komodor i sudjeluje u bitci kod Ganguta u finskom zaljevu prvog trijumfa ruske flote, gdje zapovijeda prvim sastavom ruskih galija, zarobljava 6 švedskih galija i jednu fregatu sa švedskim kontraadmiralom, koga predvodi pred cara. To mu donosi veliku slavu i tada car skida sa svoga boka mač i njim opaše Zmajevića.
Godine 1719. promaknut je u čin kontraadmirala i te godine sa flotilom od 143 ratna broda pod svojim zapovjedništvom pobjeđuje u odlučnoj bitci Šveđane nakon čega je 1721. god. sklopljen mir. Nakon te pobjede promaknut je u viceadmirala, a 1722 god. postaje komandant lake flote. Na sprovodu Petra Velikog 1725. god. dodijeljena mu je čast da nosi carsku krunu Romanova.
Katarina I odlikuje Zmajevića 1725. god. tek ustanovljenim veleredom Aleksandra Nevskog, a 1727. god. imenuje ga admiralom, čime Zmajević dostiže najveći čin u ruskoj mornarici. Tada je ruska flota pod njegovim zapovjedništvom imala 17 velikih linijskih brodova, 145 galija, 30 brigantina te oko 400 manjih plovnih jedinica. Zmajević je sastavio nacrt ruskog kodeksa i trgovačke mornarice.
Nakon njegove smrti 1735. god. Hrvat Mate Karaman donosi iz Moskve njegovom bratu Vicku Zmajeviću, nadbiskupu zadarskome, Zmajevićev testament i 3 zastave koje je Matija dobio kao trofeje za zasluge u ruskoj službi. Jedna od zastava se nalazi u Muzeju grada Perasta, a testament u Župni arhiv u Perastu. Testamentom je obdario srebrnim predmetima kotorskog biskupa, crkve sv. Nikole i Gospe od Rozarija u Perastu, peraškog načelnika i župnika-opata. Odlikovanje Aleksandra Nevskog darovao je crkvi Gospe od Škrpjela u Perastu (slika).
Petar Veliki izgrađujući moderno rusko carstvo, shvatio je značenje mornarice za njegovu vojnu i gospodarsku moć. On je imao viziju da Rusija uspostavi bliže ekonomske odnose i kulturne veze sa Europom. Želio je razviti trgovinu preko Baltičkog mora, za što mu je bila potrebna mornarica koja bi štitila trgovačke putove. Stoga je pristupio njezinoj izgranji i za njegova vladanja izgradio više od 40 ratnih brodova i 800 galija. Osnovao je navigacijsku školu u Moskvi, Pomorsku akademiju u Sant Peterburgu(1715), te slao pitomce na školovanje u Nizozemsku, Veneciju i Boku kotorsku – Perast. Doprinio je sastavljanju Pomorskog pravila, priručnika pomorske ratne doktrine. Da bi stekao znanje o suvremenoj brodogradnji Petar je 1697. god. tokom godinu dana sa mladim ruskim stručnjacima učio najbolje tehnike brodogradnje tog vremena. Doveo je i preko 500 stranih stručnjaka u Rusiju. Prvi brod kojeg je izgradio bila je upravo 28-topovska fregata Standarth koja je postala i admiralski brod.
Fregata iz flote Matije Zmajevića Shtandart čija vjerna replika je doplovila u kotorsku luku je prvi brod ruske baltičke flote izgrađen 1703., a plovio je pod zapovjedništvom komandanta Aleksandra Menshikova. Projektiran je po tehnikama Engleske i Nizozemske brodograđevne škole. Fregata je bila deplasmana 220 tona, duga 34,5 m, širine 6,9 m, visine do vrha jarbola 33 m, gaza 3,3 m sa jedrima ukupne površine 620 m² i 120 članova posade. Bio je u službi do 1727. godine.
Projekat replike broda Shtandart urađen je od male grupe entuzijasta na čelu sa Vladimirom Martusom 1994. godine, a fregata je porinuta u more 1999. godine. Osim povijesne rekonstrukcije broda kojeg je izgradio Petar Veliki, brod služi i kao ploveći muzej. Na njemu se obučavaju volonteri i kadeti upravljanjem jedrima, navigaciji bez moderne opreme, mornarskim vještinama i timskim radom. Brod učestvuje i na Tall Ships Races, međunarodnoj regati i festivalu velikih školskih i povijesnih jedrenjaka. Na brodovima plove mladi ljudi iz raznih zemalja i uče jedrenje, timski rad, odgovornost i život na moru. Na regati se jedrenjaci utrkuju između različitih europskih luka, podijeljenih u klase ovisno o veličini i tipu broda. Glavna ideja je povezivanje mladih i održavanje pomorskih tradicija različitih zemalja. Osim ovoga broda u kotorsku luku je boravio prije nekoliko godina i ruski brod Sedov. Fregata je imala ulogu i kao autentična scenografija za brojne filmove. Stoga je ta replika broda Shtandart jedan od najautentičnijih aktivnih povijesnih jedrenjaka na svijetu.
Tekst i slike: ing.brod. Andro Saulačić
15.05.2026.
Slike o brodu Matije Zmajevića-replike koji je boravio u Kotoru i odlikovanje – Križ sv. Aleksandra Nevskog kojim je carica Katarina I odlikovala Matiju Zmajevića 1725. god
RATNI ZLOČINAC Juraj Špiler (Zagreb, 8. april 1900 — 1949), policijski službenik, predstojnik Komande javne bezbednosti za Banat od 1941. do 1944. godine. Osuđen je za ratne zločine i pogubljen.
Biografija
Rođen je 8. aprila 1900. godine u Zagrebu. Njegov otac Vjekoslav bio je advokat, pa se porodica često selila, kada je on menjao službu. Godine 1902. oni su se preselili u Karlovac, gde su živeli do 1915. godine, zatim su prešli u Ilok, a odatle su se 1917. ponovo vratili u Zagreb. Juraj je osnovnu školu i gimnaziju pohađao u Karlovcu, Vukovaru i Zagrebu. Godine 1918. se upisao na Visoku tehničku školu u Zagrebu, ali ju je ubrzo napustio i po želji oca prešao je na Pravni fakultet. Diplomirao je 1923, a doktorirao 1927. godine.
Pošto mu je 1921. godine umro otac, a majka nije imala dovoljno sredstava za školovanje, morao je da radi i studira. Godine 1924. je stupio u policijsku službu. Najpre je bio referent u kriminalističkom odeljenju, a potom je bio premešten u prvi policijski kvart, gde je bio starešina kvarta. Polovinom 1926. godine je postavljen za šefa Saobraćajnog odseka, a početkom 1929. je preuzeo dužnost šefa Putničkog odseka i Ureda za kontrolu stranaca. Krajem 1933. godine je postao šef Odseka javne bezbednosti, a početkom 1935. je postao šef Zbora policijskih agenata.
Septembra 1935. godine, posle jedanaest godina provedenih u službi zagrebačke policije, premešten je u Križevce, gde je postavljen za predstojnika gradske policije. Godine 1936. premešten je u Vinkovce, gde je bio predstojnik gradske policije, a 1939. je prešao u Novi Sad, gde je postao zamenik upravnika policije. Tokom policijske službe u Hrvatskoj, učestvovao je u više akcija protiv ustaških ekstremističkih grupa. U jednoj od tih akcija je bio i ranjen, zbog čega je hramao na jednu nogu. Takođe je učestvovao i u hapšenju i proganjanju istaknutih učesnika radničkog pokreta, kao i članova tada ilegalne Komunističke partije. Za svoj rad u policijskoj službi Kraljevine Jugoslavije bio je odlikovan Ordenom Svetoga Save, 1934. godine.
Tokom boravka u Novom Sadu Špiler je uspostavio kontakte sa pripadnicima folksdojčera i Kulturbunda. Ova saradnja bila je naročito vidljiva u vreme martovskih i aprilskih događaja 1941. godine, kada je on Nemcima odavao vojne i državne tajne. Početkom aprila 1941. tadašnji upravnik policije Todor Vojnović je napustio Novi Sad, a Špiler je preuzeo njegovu funkciju. Kada su mađarske okupacione snage 13. aprila ušle i okupirale Novi Sad, odmah sutradan su otpočele progon i ubijanje srpskog stanovništva. Među uhapšenima tada se našao i Juraj Špiler, kao visoki policijski službenik. On je bio osuđen na smrt i izveden na streljanje. Pošto je bio samo ranjen, pravio se mrtav i pokušao je da pobegne, ali je uhvaćen. Na intervenciju folksdojčera pušten je i odveden u bolnicu.
Pošto je kao policijski službenik učestvovao u progonu ustaša, posle osnivanja Nezavisne Države Hrvatske ustaše su tražile od Mađara da im isporuče Špilera. Da bi izbegao izručenje ustašama, Špiler je od folksdojčera dobio potvrdu da je Nemac (iako je bio Hrvat po nacionalnosti). On je tada svoje ime promenio u Georg Špiler (nem. Georg Spiller). Na zalaganje njegovih prijatelja folksdojčera krajem jula je prešao u Veliki Bečkerek, gde je postavljen za sekretara u Nadleštvu podbana Dunavske banovine za Banat. Ubrzo je postavljen za predstojnika policije u Velikom Bečkereku.
Policijske metode dr Juraja Špilera bile su veoma surove, pa su ih se i mnogi Nemci gnušali. Već u septembru 1941. godine protiv Špilera je jedan nemački narednik podneo pritužbu krajskomandantu. On je u prijavi opisao sadističko mučenje jednog od uhapšenih komunista prilikom saslušanja (radilo se o Žarku Momirskom). Ove primedbe samo su uticale da Špiler još više napreduje, pa je februara 1942. godine postavljen za predstojnika Komande javne bezbednosti za Banat. Špiler je veoma veliku pažnju posvetio obaveštajnom radu, stvarajući mrežu obaveštajaca. Na osnovu toga on je septembra 1941. otkrio grupu koju je predvodio komunista Voja Bošnjak i koja je pripremala akciju likvidacije dvojice policajaca iz Bečkereka, a u novembru iste godine je uspeo da otkrije skoro čitavu organizaciju SKOJ-a u Bečkereku. Oktobra 1941, takođe dojavom, uspeo je da uhapsi Olgu Petrov. Posle strašnog mučenja u policiji, kojim je direktno rukovodio Špiler, ona ništa nije otkrila pa je upućena u Banjički logor.
Špiler se tokom vremena oslobađao uticaja svojih pretpostavljenih i direktno se vezivao za Gestapo. On je formirao grupu od 15 dobro obučenih policijskih agenata, koju je nazvao Udarna grupa. Tokom marta 1942. godine u borbi protiv Narodnooslobodilačkog pokreta u južnom Banatu Špiler je delovao na području Pančeva. On je ovde 6. marta izveo uspešnu akciju – najpre je uspeo da psihički slomi jednog uhapšenika i ovaj mu je odao kuću u kojoj se nalazila grupa komunističkih ilegalaca. Špiler je tada organizovao akciju i opkolio kuću u kojoj su se nalazili Braca Petrov, njegova sestra Jelisaveta Beba i Stanko Tomić. Odbivši da se predaju, oni su puna tri časa pružali otpor policiji. Braca je u okršaju poginuo, dok su Jelisaveta i Stranko bili ranjeni. Oni su tada preneti u bolnicu, ali su ubrzo preminuli. Takođe, uspešnu akciju protiv NOP-a na terenu Pančeva, u kojoj je bilo uhapšeno oko 60 osoba, Špiler je izveo uz pomoć svog tajnog agenta Pavla Aldana, bivšeg studenta i člana KPJ, koji je posle hapšenja pristao da radi za policiju.
Pored Pavla Aldana, Špiler je uspeo da zavrbuje još jednog bivšeg saradnika NOP-a i člana KPJ – Radoslava Radu Grujića. Glavni Špilerov cilj u to vreme je bilo hapšenje Žarka Zrenjanina i Žarka Turinskog. Otkrivanje i likvidacija Žarka Zrenjanina Uče, sekretara PK KPJ za Vojvodinu, novembra 1942. godine, desilo se gotovo slučajno, usled izdajstva jedne žene, ali je i u ovoj akciji učestvovao Špiler. Uz pomoć svog agenta Grujića, Špiler je uspeo da likvidira čitav Okružni komitet KPJ za severni Banat. Najpre je u novembru 1942. ubijen Bora Mikin, a početkom januara 1943. godine Žarko Turinski. Obojica su prilikom hapšenja pružila otpor policiji i poginula. Turinski, koji je bio sekretar Okružnog komiteta, je prilikom hapšenja u Velikom Bečkereku uspeo da Špilera rani u desnu ruku.
Pored hapšenja istaknutih komunista, Špiler je rukovodio akcijama čišćenja terena i blokadama naselja u svim krajevima Banata. Februara 1942. godine čitavih 13 dana, od 13. do 25. februara selo Kumane je bilo poprište divljanja njegovih policajaca. Tada je ubijeno i ranjeno 9 partizana, a uhapšeno oko 200 ljudi, pod optužbom da su partizanski jataci. Juna 1943. godine izvršio je dvodnevnu blokadu sela Vojvoda Stepa, Aleksandrovo, Banatsko Karađorđevo i Klarija i uhapsio 44 čoveka. Januara 1944. je izveo četvorodnevnu blokadu sela Višnjićeva i uhapsio 166 ljudi, a u martu je izvršio blokadu Karađorđeva i Aleksandrova i uhapsio 87 ljudi. Za svoju službu u okupatorskoj policiji Špiler je bio tri puta odlikovan Gvozdenim krstom – najpre Krstom za ratne zasluge (bez mačeva), Krstom za ratne zasluge druge klase sa mačevima i Krstom za ratne zasluge prve klase sa mačevima.
Septembra 1944. godine, kada je uvideo da se nemačkom okupacionom režimu bliži kraj, nabavio je putne isprave za inostranstvo. U Bečkereku je ostao do početka oktobra, kada je preko Mađarske otišao u Beč, gde je ostao do kraja godine. Potom je prešao u Čehoslovačku i tamo ostao do aprila 1945. godine, kada se neposredno pre kapitulacije Nemačke prebacio u Bavarsku. Tu je sačekao kraj rata u nadi da ga američke trupe koje su zauzele ovaj deo Nemačke neće uhapsiti.
Septembra 1945. godine je bio pozvan na saslušanje i tada je Amerikancima otkrio sve o svojoj policijskoj delatnosti, u nadi da ga neće izručiti Jugoslaviji, jer se borio protiv komunista. Potom je bio uhapšen i upućen u internaciju u bivši nacistički logor Dahau. Iako mu je tvrdnja da je Nemac-folksdojčer 1941. godine spasila glavu, u zarobljeništvu se više nije izjašnjavao kao Nemac. U toku njegovog boravka u Nemačkoj, u Jugoslaviji je Državna komisija za utvrđivanje zločina okupatora i njegovih pomagača na području Banata organizovala veoma opsežnu akciju prikupljanja podataka i dokaza o mnogobrojnim Špilerovim zločinima. Na osnovu utvrđene odgovornosti, Pokrajinska komisija za Vojvodinu ga je 1. aprila 1946. godine proglasila za ratnog zločinca, a zatim je to 10. maja 1947. godine potvrdila i Državna komisija.
Proces izručenja Juraja Špilera jugoslovenskim vlastima je bio veoma dug i trajao je skoro dve godine. Prvi zvanični zahtev za njegovo izručenje podnet je 7. marta 1946, a prvo saslušavanje sa njim u Dahauu je obavljeno tek 9. januara 1947. godine. Početkom 1948. godine je isporučen Jugoslaviji. Suđenje mu je održano od 24. novembra do 2. decembra 1948. godine u Zrenjaninu pred Krivičnim većem Vrhovnog suda Autonomne Pokrajine Vojvodine, kojim je predsedavao sudija Petar Varga. Pored njega, na istom procesu je bilo suđeno još pet lica. Odlukom suda Juraj Špiler je osuđen na kaznu smrti vešanjem, trajni gubitak političkih i građanskih prava i konfiskaciju imovine. Pored njega, na smrt je bio osuđen i Karl Hajm, komandant Dojče Manšafta, dok su ostali osuđeni na vremenske kazne. Molba za pomilovanje mu je odbijena 8. aprila 1949. godine i ubrzo potom je pogubljen.
Lik Juraja Špilera poslužio je kao inspiracija piscu Arsenu Dikliću za lik policijskog agenta Šicera u romanu Salaš u Malom ritu. U istoimenom filmu i seriji, reditelja Branka Bauera iz 1975. godine lik Šicera odigrao je veoma uspešno glumac Miodrag Radovanović.
😎
#lungo
Obskurni članak, etno-filotistički inklinan članak od infišane kvazi istorijske sive eminencije, tade sa Rusima, a sade kontra, kade laganu, rade, ili sade !?
Intanto, śete bandijere iz buržoaskih cassina .
PRAVILA KOMENTARISANJA
Komentari se objavljuju na portalu Skala radija. Odgovorni za sadržaj su isključivo autori napisanih komentara.
U komentarima je zabranjeno koristiti uvredljive riječi, psovke i klevete. Neće se objavit komentar koji sadrži ove elemente kao ni tekst komentara koji sadrži govor mržnje. Ukoliko se dogodi propust pa tekst bude objavljen, moderator je dužan da ga odmah ukloni čim ga primijeti ili mu neko skrene pažnju na sadržaj. Neprimjeren sadržaj će biti uklonjen a autor može biti prijavljen nadležnim organima.
Za eventualne primjedbe i sugestije mejl je [email protected].