Građevinske intervencije na crnogorskim manastirima bile su alat za falsifikovanje i brisanje istorije

Crnogorsko graditeljsko nasljeđe svjedočanstvo je gotovo dva milenijuma kulturnog i duhovnog trajanja, tokom kojih je svaka epoha ostavljala sopstveni trag u oblikovanju identiteta Crne Gore.

Ipak, odnos prema tom nasljeđu obilježen je dugotrajnom nebrigom, nedostatkom kulturne i političke strategije, ali i, kako upozorava arhitekta Miodrag Bajković, dubokim deficitom nacionalne svijesti. Generacije su, kaže, učile tuđu istoriju nauštrb sopstvene, dok su vrijedni materijalni tragovi prošlosti prepuštani propadanju i devastaciji.

Posebno teško poglavlje, prema njegovoj ocjeni, predstavlja ono što se posljednjih decenija događalo sa crnogorskim pravoslavnim crkvama i manastirima. Bajković tvrdi da brojne intervencije na tim zdanjima nijesu bile samo posljedica nestručnosti i neodgovornosti, već dio ideološkog projekta kojim se, mijenjanjem autentičnog arhitektonskog izraza, nastojalo preoblikovati i njihovo istorijsko značenje.

Bajković u intervjuu za Antenu M govori o dokumentovanim intervencijama na sakralnim objektima, ali i o sudbini tradicionalne crnogorske arhitekture, odnosu države prema kulturnom nasljeđu i značaju njegovog očuvanja za identitet jednog naroda.

Kada govorimo o arhitektonskom i kulturnom identitetu Crne Gore, koliko duboko možemo ići u prošlost? Šta nam ostaci antičke Duklje, a potom graditeljsko nasljeđe srednjovjekovne Duklje i Zete, govore o kulturnom prostoru na kojem će nastati današnja Crna Gora?

– Govoreći o arhitektonskom i kulturnom identitetu Crne Gore, možemo ići daleko u prošlost, sve do antike, što u konkretnom slučaju znači skoro dva milenijuma – i to u kontinuitetu.

Kao najznačajniji rimski urbani centar na ovom prostoru, antička Duklja śedoči o ranoj romanizaciji i helenizaciji crnogorskoga podneblja. Poznije, hrišćansko graditeljsko nasljeđe – iz doba Vojislavljevića, Balšića i Crnojevića – jasno oslikava prožimanje zapadnih (romaničkih i gotičkih) kulturnih uticaja. Isticanje hrišćanskoga graditeljskog nasljeđa se podrazumijeva, jer je kroz cijelu povjesnicu arhitekture, a tijem i svekolike umjetničke kulture – još od pradavnih civilizacijskih svetilišta, Mesopotamije, Sumera i Staroga Egipta – sakralna arhitektura, kroz pośedovanje najviše simbolike u cjelokupnoj utilitarnoj arhitekturi, bila ta koja je opredjeljivala stilove, predstavljajući središnje jezgro kulturnih slojeva pojedinih naroda.

U tom kontekstu, glede kasnoantičkoga razdoblja, posebnu pažnju zavrijeđuju ključna ranohrišćanska središta na našem tlu. Arheološki lokalitet Zlatica u Doljanima – na kojemu postoje rječiti ostaci trikonhosa (trolisne crkve) podignutoga potkraj IV i trobrodne bazilike iz V–VI stoljeća – bio je drevno biskupsko rezidencijalno središte Dioklijske (Dukljanske) crkve koja se u rangu biskupije spominje još na saboru u Sardici 343. godine. Ova je biskupija, čiji se uspon u rang nadbiskupije bilježi od Halkidonskoga sabora 451. godine, očuvala svoj kontinuitet sve do 1089. godine, kada je poznatom bulom pape Klimenta III zvanično potvrđen nasljedni status Barskoj nadbiskupiji.

Na samom lokalitetu drevne Duklje nailazimo na još složeniju mapu sakralnoga graditeljstva. Tamo su situirani ostaci dviju kasnoantičkih trobrodnih bazilika, poznatih kao „A” i „B”, podignutih u V, odnosno VI stoljeću (okvirno u vrijeme Justinijanove obnove; vladao od 527. do 565. godine). Izuzetnu istorijsku i arhitektonsku važnost ima potonje izgrađena krstolika crkva iz VIII stoljeća, koja se u znamenitom spisu Regnum Sclavorum nastalom u XII stoljeću (poznatom i kao: Kraljevstvo Slavena, Knjižica o Gotima, Ljetopis Popa Dukljanina, Barski rodoslov) identifikuje kao crkva Svete Marije. Ona je podignuta upravo unutar gabarita i na temeljima starije bazilike „B”, śedočeći o fizičkom i duhovnom kontinuitetu dukljansko-zetsko-crnogorskoga prostora na kojemu su, prema pisanom predanju istoga izvora, birani, krunisani i sahranjivani prvi dukljanski vladari.

Kako se graditeljsko nasljeđe razvijalo tokom srednjeg vijeka, od Vojislavljevića do Balšića i Crnojevića?

– Nakon legendarne epohe Svevladovića, kojoj predanje pripisuje i ranosrednjovjekovno doba kralja Svetopeleka (vladao od 850. do 890. godine), sa usponom dinastije Vojislavljevića (vladali od 1018. do 1189. godine), graditeljsko nasljeđe prerasta u jasan simbol državne suverenosti i proglašenja Dukljanskoga kraljevstva (trajalo od 1077. do 1146. godine). Iako podignuta u doba visoke romanike, crkva Svetoga Mihaila na Stonu – slavna preromanička zadužbina kralja Mihaila Vojislavljevića – predstavlja najreprezentativniji domet ove epohe. Ova svetinja, sa jedinstvenim sačuvanim ktitorskim portretom prvoga dukljanskoga kralja sa krunom, zorno śedoči o visokim kulturnim dometima i jasnoj pripadnosti Duklje zapadnomediteranskom kulturnom krugu.

U poznom srednjem vijeku, pod okriljem dinastije Balšića (vladali od 1360. do 1421. godine), na ovom podneblju se konstituiše autentična zetska graditeljska škola, čije se jezgro razvija na ostrvima i obalama Skadarskoga jezera. Arhetip i konstruktivni prototip ovoga stila bila je crkva Svetoga Luke u Kotoru iz 1195. godine, čiji je arhitektonski model poslužio kao trajan uzor za nastanak manastirskih kompleksa poput Starčeva, Beške i Moračnika. Ovi sakralni spomenici, smješteni u surovom jezerskom kršu, predstavljaju vrhunac autohtonoga graditeljstva i zapadnjačke romaničko-gotičke tehnike zidanja, tvoreći jedinstven i prepoznatljiv izraz zetske-crnogorske arhitekture.

Pod pritiskom osmanskih osvajanja, dinastija Crnojevića (vladali od 1451. do 1499. godine) premješta državno središte u nepristupačni planinski krš, đe gospodar Ivan Crnojević podiže stari, prvobitni Cetinjski manastir na Ćipuru, čiju katedralnu crkvu posvećuje Bogorodici 1484. godine. Ovaj sakralni kompleks ostaće i narednih 208 godina (do njegovoga nenadomjestivo tragičnoga rušenja 1692. godine) trajno državno i duhovno jezgro slobodne Crne Gore.

Sve ozgor navedeno govori nam da današnja Crna Gora počiva na slavnom i veličanstvenom civilizacijskom ishodištu. Ti materijalni tragovi jesu neoboriv dokaz o skoro dvomilenijumskom trajanju našega duhovnog uspravljenja i postojanja, u kojemu je svaka epoha ugrađivala sopstveni udio u ovdašnji identitet. Višestoljetni graditeljski genije – rođen u surovom kršu, a uzdignut do značajnih visina umjetnosti – predstavlja iskonsku osnovu na kojoj je isklesana kulturna osobenost Crne Gore.

Na koncu, o novovjekovnoj Crnoj Gori neuporedivo više znamo nego o antičkoj i srednjovjekovnoj Duklji, a potom i Zeti koje su temelj svega ovdašnjega.

U stvari – Duklja je naš duboki, moćni korijen, Zeta jako, zdravo stablo, a Crna Gora bujna i uznosita krošnja.

Koliko je tog najstarijeg graditeljskog nasljeđa danas čitljivo običnom čovjeku?

– Skoro nimalo. Doduše, institucionalni obrazovni sistem nas nije ni približno dovoljno naučio njihovom značaju, kao što je zatajio i u potankom osvjetljavanju njihovih stvarnih stvoritelja, te smo – skoro će biti cijela dva stoljeća – učili tuđu povjesnicu nauštrb sopstvene. Način, uslovno rečeno, čuvanja najstarijega graditeljskoga nasljeđa bio je naročito neodgovoran u savremenom dobu, što je direktna posljedica nepostojeće političke i kulturne strategije, pa i kukavičluka neodgovorne vlasti, ali i dubokoga deficita nacionalne svijesti. Tijem činom dugotrajne nebrige dopuštili smo da neka znamenita civilizacijska ostvarenja iz prošlosti budu devastirana i degradirana.

Međutijem, nipošto ne smijemo s uma smetnuti neke davnašnje istorijske okolnosti i tragične događaje koji su prethodili i koji su, nažalost, u ogromnoj mjeri uslovili zbilju današnjice. Naime, činjenice iz povjesnice zbore da je neprijatelj i krvnik starih Dukljana, agresor i okupator raški župan Stefan Nemanja u razdoblju od 1183. do 1186. godine, na vandalsko-varvarski način nemilosrdno razorio, surovo poharao i opustošio, u živi plam uzdio i ognjem izgorio cijelu zemlju dukljansku, odnosno Zetu – liše Kotora grada koji mu se predao. Takođe, ovaj dvadesetak godina docnije proglašeni (takozvani) Sveti Simeon Mirotočivi, uništio je doslovice sve: dukljansko-zetske skriptorije, to jest pisarske radionice u kojima su se u srednjem vijeku pisale i prepisivale knjige i spisi uglavnom smješteni pri samostanskim bibliotekama, kao i same samostanske knjižnice. Takođe, oburdao je sve kamene spomenike i natpise pisane latinskim pismom.

„Ostale gradove poobara i poruši i pretvori slavu njihovu u pustoš.”

(Stefan Prvovenčani: „Žitije svetog Simeona”)

„[…] gradove sazidane od njih, razruši i izmeni slavu njihovu u sliku pustoši, i ime njihovo ne nazva se više tamo u oblasti toj.”

(Domentijan: „Žitije svetog Simeona”)

Tako je na kulturocidan način zbrisana cijela jedna sjajna, na ukupnom slovenskomu jugu najveličanstvenija srednjovjekovna kultura iz, okvirno, perioda visoke romanike, ali i iz ranijih vremena. Kako danas na prostoru Crne Gore, usljed ozgor navedenoga, malo što uopšte postoji sačuvano iz XI i XII stoljeća i iz doba kraljevstva Vojislavljevića, za postojbnike Crne Gore – tačnije rečeno: za Crnogorce rodoljube, pripadnike triju vjera skupa s ateistima – nestanak dukljanske kulture smatram gubitkom ravnim gubitku Aleksandrijske biblioteke za cjelokupno čovječanstvo.

U državnom projektu sagledavanja stanja kulturne baštine 2004–2005. godine, u kojem ste i sami učestvovali, evidentiran je veliki stepen degradacije zaštićenih sakralnih objekata. Šta ste tada zatekli?

– Radilo se o državnom projektu Ministarstva kulture i medija koji je rezultirao tako što je 2006. godine sačinjen Izvještaj o stanju kulturne baštine Crne Gore.

Rad na ovom kapitalnom dokumentu bio je podijeljen u dvije faze. Tokom 2004. i 2005. godine Komisija za utvrđivanje stanja nepokretne baštine kulture Crne Gore je izvršila terenski uvid i sagledala stanje nepokretne kulturne baštine (spomenika kulture i arheoloških lokaliteta). Obrađeno je svih 357 pojedinačnih registrovanih objekata/lokaliteta na teritoriji Crne Gore. Prvi put u istoriji crnogorske zaštite, za svaki spomenik je formiran cjelovit dosije ili elaborat koji sadrži tehničke opise, fotografije, podatke o vlasništvu i precizno locirane oblike ugroženosti. Tokom 2006. godine analizirano je stanje pokretne kulturne baštine, kada je cjelokupan materijal objedinjen u jedinstveni analitički izvještaj.

Ovaj izvještaj je donio izuzetno kritične i alarmantne ocjene koje direktno oslikavaju kako je Crna Gora u tom periodu tretirala svoje graditeljsko nasljeđe. Konstatovano je da se dio nepokretnih kulturnih dobara nalazi u lošem, zapuštenom ili kritičnom stanju zbog neodržavanja, napuštanja ili prirodnih nepogoda (poput dugoročnih posljedica zemljotresa iz 1979. godine).

Međutijem, ono što smo takođe zatekli na terenu kada je riječ o pravoslavnim sakralnim objektima jeste brutalan i otvoren juriš na naš arhitektonski – umjetnički – kulturni identitet. Kao najveća prijetnja evidentirana je savremena devastacija i degradacija, koja je u slučaju crkava i manastira bila direktna posljedica agresivnoga djelovanja nestručnih i, najblaže rečeno, neodgovornih pojedinaca iz Crkve Srbije. Suočili smo se sa talasom divlje gradnje u zaštićenim zonama i apsolutno nelegalnim, varvarsko-vandalskim „adaptacijama” istorijskih zdanja koje su rađene bez ikakvih konzervatorskih uslova. Ti nestručni zahvati su trajno devastirali i degradirali sakralnu baštinu i istorijska jezgra, te nepovratno narušili kulturni pejzaž podizanjem nelegalnih gabaritno i arhitektonski sasma neusklađenih zgrada konaka i drugih pomoćnih objekata.

Bio je to klasičan primjer kako nestručnost i bezakonje prepravljaju vjekovni graditeljski kod i autentičnost našega sakralnog nasljeđa. Navedeni izvještaj je bio neophodan okidač za reformu cjelokupnoga sistema, koja je kasnije rezultirala donošenjem novoga Zakona o zaštiti kulturnih dobara (2010) i pokretanjem masovnoga projekta Revalorizacije kulturnih dobara (2013/2014).

Je li problem bio samo u nestručnim građevinskim intervencijama ili se tim intervencijama mijenjao i istorijski i arhitektonski identitet crnogorskih crkava i manastira?

– Problem je bio svakako dublji od samih teških građevinskih propusta – radilo se o ideološkom projektu falsifikovanja i brisanja istorije. Građevinske intervencije bile su samo alat da se autentični i slojeviti arhitektonski identitet crnogorskih crkava i manastira nasilno preoblikuje.

Kroz te nelegalne radove namjerno je brisan i istorijski kod ovdašnje kulture. Karakteristični graditeljski rukopis crnogorskoga krša – specifičan po svojoj svedenosti, proporcijama i autohtonom načinu zidanja – unificiran je i potrt. Na autentična śedočanstva crnogorske višestoljetne samobitnosti nasilno su kalemljeni tuđi arhitektonski elementi i raško-moravsko-vizantijski šabloni koji toj baštini nikada nijesu pripadali. Dakle, cilj nije bio samo takozvana obnova objekata, već korjenita promjena njihove istorijske i umjetničke suštine, kako bi se kroz izmijenjeni arhitektonski izgled retroaktivno dokazivalo da Crna Gora nije imala sopstvenu kulturnu i graditeljsku autentičnost.

Molim, dozvolite da na koncu odgovora navedem imena članova najužega, odnosno stalnoga sastava Komisije za utvrđivanje stanja nepokretne baštine kulture Crne Gore, koji su uglavnom tokom 2004. godine obišli cijelu našu Domovinu, jer smatram da to ovđe zanago treba učiniti:

Lidija Ljesar, Zorana Milošević, Slobodan Mitrović, Zdravko Gagović, Vladimir Vukmirović i ja. Ispred Ministarstva kulture i medija projektom je koordinirao i izvještaj uredio Predrag Malbaša. Većina nas bili smo i članovi Stručnog tima za izradu elaborata o revalorizaciji nepokretnih kulturnih dobara (2013-2014).

U svojoj Studiji o devastaciji i degradaciji crnogorskog sakralnog nasljeđa detaljno ste pisali o najočiglednijim slučajevima promjene izvornog izgleda i karaktera manastirskih kompleksa. Šta je konkretno na njima mijenjano i šta je tim intervencijama izgubljeno?

– Da, u navedenoj studiji – koju sam upravo pretočio u knjigu pod naslovom Devastacija i degradacija crnogorskih manastira, čiji se izlazak iz štampe očekuje začetkom naredne kalendarske godine – detaljno sam analizirao manastirske komplekse: Dobrilovina, Ostrog, Ždreba(o)nik, Starčevo i Beška. Nakon učinjenih građevinskih nepočinstava u fizičkom prostoru, navedene sakralne cjeline podvrgao sam analizi prvenstveno s prostorno-arhitektonskoga aspekta, dok se kod Manastira Starčevo ta analiza pretežno odnosila na interijer.

Načinjena devastacija i degradacija u potonjih uglavnom tridesetak godina na ovim lokalitetima predstavlja pet karakterističnih primjera kulturocida. Isti model je (u većoj ili manjoj mjeri) primijenjen i na brojne druge manastire u Crnoj Gori: Moračnik, Kom, Ćeliju Pipersku, Dajbabe, Orahovo, Stanjeviće, Podlastvu, Svetoga Arhanđela Mihaila na Prevlaci kod Tivta itd.

Pojam kulturocid upotrebljavam kao autorski termin za postupke kojima se teško oštećuju materijalni tragovi crnogorske kulturne prošlosti i ugrožava njihova javna prepoznatljivost.

Koje su najznačajnije promjene u prostornom i arhitektonskom izgledu manastira Dobrilovina?

– Kod ovoga Manastira glavni problem predstavlja novi konak, podignut prije približno dvadeset pet godina. Vrijeme i okolnosti nakon obnavljanja monaškoga života 1989. godine donijeli su potrebu za novim konakom, koji je izgrađen na prostorno najneprihvatljiviji mogući način. Od učinjenoga čina nepočinstva gore bi bilo jedino da je konak direktno „naslonjen” na samo pročelje manastirske crkve.

Naime, konak je lociran na jugozapadnom dijelu manastirske porte na način da agresivno zatvara glavne vizure. Kada se pośetilac pristupnim putom primiče kompleksu, on Crkvu Svetoga Đorđa vidi samo djelimično, ili je od novoizgrađenoga gabarita uopšte ne može sagledati (zavisno od tačke na prilaznoj stazi na kojoj se – vanka ili unutar porte – zatekne). Na taj način je grubo narušen njezin prostorni integritet, pa se oko samoga konaka mora zaokolišavati da bi se u manastirsku crkvu uljeglo.

Štoviše, i da nije u pitanju jedini pristupni pravac, izgradnja konaka bila bi potpuno nedopustiva na poziciji ispred samoga pročelja manastirske crkve. Tijem prije što je u okviru porte bilo sasma dovoljno prostora za njegovu adekvatniju dispoziciju. Konkretno, novi objekat se mogao podići duž śevernoga i śeverozapadnoga ogradnog zida – odnosno upravo na autentičnoj lokaciji staroga, istorijskoga konaka, đe se i danas nalaze vidljivi arheološki ostaci njegovih utemeljenja.

Jedan kolega, koji potiče iz kraja u okolici Manastira Dobrilovina, je slikovito, duhovito, ali, nažalost, i sasma istinito zapazio, kad mi je, misleći na Crkvu Svetoga Đorđa, rekao:

„Manastir je postao depadans konaka!”

Agresivni, bahati i u arhitektonskom smislu dibidus nepismeni graditelji ovđe su, liše neznavenosti, pokazali i apsolutno nepoštovanje svega što je stoljećima na prostoru Crne Gore bilo izgrađeno i sačuvano.

Naime, njihovim rđavim činjenjem je negdašnja slika Manastira Dobrilovina u prirodnom okruženju nestala, kao što je i ovaj jasni mentalni orijentir u prostoru dobrano izblijedio.

Ostrog je jedan od najprepoznatljivijih simbola Crne Gore. Koliko su intervencije posljednjih decenija promijenile njegov izvorni arhitektonski izgled i odnos sa prirodnim okruženjem?

– Proces devastacije i degradacije kompleksa Manastira Ostrog može se posmatrati kroz nekoliko ključnih elemenata, sa posebnim fokusom na narušavanje autentičnoga prostornog konteksta Gornjega manastira. Izgradnjom objekta konaka u drugoj polovici XX stoljeća (1980-ih godina), koja je podrazumijevala vještačko probijanje i dubljenje stijenskoga masiva radi njegovoga utiskivanja u hrid, narušena je vizuelna i morfološka taman ekskluzivnost izvornoga svetilišta. Primijenjeni metod doslovnoga preuzimanja tradicionalne tipologije rezultirao je anahronim ponavljanjem formi, umjesto da ponudi adekvatan dijalog između savremenoga arhitektonskog izraza i istorijskog nasljeđa.

Ovakvim pristupom degradirana je autohtonost arhitekture Gornjega manastira, čija se specifičnost ogledala upravo u jedinstvenoj simbiozi prirodnoga reljefa i sakralnoga objekta. Tijem je djelimično neutralisan njegov status neponovljivoga vizuelnog i mentalnog orijentira u prostoru. Sa stanovišta zaštite graditeljske baštine, interpolacija novih sadržaja morala je biti dislocirana van uže zone zaštite ili oblikovana kroz samostojeću strukturu. Drugojače rečeno, iz perspektive očuvanja integralnoga pejzaža, najprihvatljiviji pristup podrazumijevao bi potpuno odsustvo savremene gradnje u neposrednoj blizini Gornjeg manastira, čime bi se izvorni kompleks, uz stari konak skromnih dimenzija (izgrađen prije 1844. godine), zadržao kao jedina izgrađena struktura u ovom dijelu masiva.

Dodatni aspekt prostorne degradacije predstavlja izgradnja natkrivenoga, visinski uzdignutoga platoa – svojevrsnoga paviljona – lociranoga neposredno naspram staroga konaka oko 2015. godine. Pozicioniranjem ove strukture s desne strane pristupne platforme i stepeništa koja vode ka samom ulazu u kompleks, novi objekat je postavljen u primarni vizuelni plan. S obzirom na specifičnu konfiguraciju terena, ova intervencija je radikalno izmijenila istorijsku kompoziciju cjelokupnoga ambijenta, u kojoj je arhitektonsko pročelje Gornjega manastira moralo zadržati apsolutnu vizuelnu dominaciju. Analiza ove prostorne dispozicije ukazuje na to da su utilitarne funkcije i pragmatični zahtjevi pretpostavljeni osnovnim estetskim, arhitektonskim i kulturološkim principima zaštite i valorizacije sakralnoga nasljeđa.

Kada je u pitanju Donji manastir Ostrog, posebnu pažnju skreću agresivni volumeni i upitna estetika zgrada novih konaka i drugih pratećih sadržaja, podignutih začetkom XXI stoljeća u pozadini manastirske crkve.

Izgradnja crkve na oberu (brijeg, glavica) poviše Donjega manastira, dokončana 2004. godine (viđeti gornji plan potonje slike u prilogu), predstavlja paradigmatičan primjer narušavanja naslijeđene prostorne logike ovoga sakralnog kompleksa.

Tradicionalna prostorna matrica Ostroga stoljećima se temeljila na čvrsto uspostavljenom prostornom dualizmu – jasno definisanom odnosu između dva pola (Donjega i Gornjega manastira) i njihovoj prepoznatljivoj visinskoj distanci. Interpolacijom trećega sakralnog objekta u međuprostor ovih istorijskih jezgara, unijeta je morfološka neusklađenost koja graniči sa prostornim haosom. Ova neartikulisana i kontekstualno neutemeljena intervencija narušila je postojeću vizuelnu hijerarhiju, degradirajući zatečene ambijentalne i arhitektonske naročite vrijednosti cjelokupnoga pejzaža. Dakle, prenaglašenom dominacijom novoizgrađene crkve nametnuta je izmijenjena prostorna slika manastirskoga kompleksa kao prepoznatljive, jedinstvene cjeline.

Koliko danas manastir Ždreba(o)nik pripada tradicionalnoj crnogorskoj sakralnoj arhitekturi?

– Izvorni naziv glasi: Manastir Ždrebanik, što predstavlja njegovo narodno i zvanično ime iz XIX i sa začetka XX stoljeća, dok je oblik Ždrebaonik znatno mlađa, ciljana jezička intervencija nastala potlje tragične 1918. godine. Riječ „ždrebanik” vezuje se za slovensku riječ „ždrebje”, koja označava: parcelu, dodijeljeni dio plodnoga zemljišta, koji je pripadao i bio pośed manastira. Međutijem, kako pripadnici Crkve Srbije na sve moguće prijevarne načine nastoje da svaki pedalj Crne Gore proglase nemanjićkom baštinom – tvrdeći da istorijsko trajanje na ovim prostorima, navodno, počinje s njima – tako i u ovom slučaju konstruišu mitove. Oni tvrde da je manastir, bajagi, dobio ime jer je ovđe bio pašnjak te „blagorodne” dinastije na kojem su se uzgajali konji (ždrijebad), namjerno ignorišući činjenicu da naziv Ždrebanik nema nikakve veze sa stočarstvom.

Kod Manastira Ždreba(o)nik jedan od glavnih problema predstavlja njegovo savremeno građevinsko opasavanje odbrambenim strukturama. Konkretno, novoizgrađena ograda poprimila je arhitekturu fortifikacije; odlikuju je dobro utvrđeni zidovi, ugaona kulica (fortica) iliti osmatračnica na śeveroistoku, dok je na śevernoj strani, umjesto izvorne ograde i jednostavne kapije, izgrađen masivni ogradni zid sa dominantnim i predimenzioniranim pirgom u središnjem dijelu (viđeti nizdol priložene fotografije śevernoga ogradnoga zida: negda i danas).

Crnogorskoj sakralnoj arhitekturi je kroz svekoliku povjesnicu bila imanentna otvorenost, dok je podizanje masivnih fortifikacionih sistema i silnih utvrđenja oko manastirskih kompleksa ostalo gotovo nepoznato. Izuzimajući davno razoreni stari Cetinjski manastir – koji je usred burnih istorijskih okolnosti donekle imao i odbrambenu funkciju – crnogorski manastiri nijesu koncipirani kao utvrde. Čak ni novi Cetinjski manastir, premda istorijsko i državno središte, te rezidencijalni prijestol crnogorskih mitropolita i gospodara, ne pośeduje takve arhitektonske odlike. Masivno ograđivanje, uokvirivanje i pretvaranje manastira u izolovane fortifikacije predstavlja elemente koji su nepoznati autohtonom graditeljskom kodu Crne Gore.

Ostaje nejasno začem korisnicama manastira trebaju fortifikacioni objekti? Čemu im u današnjem vremenu služi ovaj srednjovjekovni odbrambeni graditeljski koncept? Od čega se to u Crnoj Gori u XXI stoljeću moraju unutar utvrda čuvati i braniti?

Očito je da savremena graditeljska praksa Crkve Srbije predstavlja refleks sasma drugačijega mentalnog, stoljećima stvaranog, koda i sociokulturnog sklopa. Naime, u kontekstu dugotrajne osmanske dominacije, u srpskoj kolektivnoj svijesti i graditeljskomu maniru formiran je odbrambeni model promišljanja prostora, koji je nalagao potrebu za strogim utvrđivanjem i izolacijom sakralnih zgrada. Nasilno prenošenje toga koncepta u savremeni crnogorski prostor – od strane kulturocidaša uglavnom dođoša – predstavlja jasan čin arhitektonskoga i kulturološkoga importovanja tuđih dubokoukorijenjenih obrazaca.

Prizemna kuća izdužene osnove na zapadnoj strani (uočljiva na krajnjoj desnoj strani ozgor priložene stare fotografije), u kojoj su negda funkcionisale učionice monaško-bogoslovske škole, devastirana je radikalnim građevinskim izmjenama – što ilustruje naredna fotografija.

Njezin postojeći gabarit u osnovi je znatno proširen, a nadogradnjom sprata, uz pojavu krovnih otvora – poput nekakvih viđenica – formiran je novi konak čija spratnost drastično narušava mjerilo i proporciju cjelokupnoga manastirskoga kompleksa.

Ova zgrada tako ekstremno predimenzionisanoga, agresivnog horizontalnoga i vertikalnog gabarita, kao i svih segmenata volumena i arhitektonskih elemenata na vanjskom izgledu, koji su upadljivo neprimjereno, pa čak i nakaradno oblikovani pozicionirana je na svega desetak metara ispred ulaza u manastirsku crkvu. Svojim monstruoznim volumenom i metričkom agresijom ona doslovice sabija arhitekturu hrama, marginalizujući je i lišavajući je njezine prirodne kompozicione dominacije u prostoru.

DRUGI DIO INTERVJUA OBJAVLJUJEMO SJUTRA