Strateška jasnoća u eri neizvjesnosti: Crna Gora u novoj bezbjednosnoj arhitekturi NATO-a

Od Crne Gore se ne očekuje da oblikuje pravila novog bezbjednosnog poretka – ali se očekuje da promjene prepozna na vrijeme i sopstvenu poziciju unutar tog poretka definiše jasno i promišljeno

Autor: admiral Dragan Samardžić

Dok topljenje leda na dalekom sjeveru iscrtava nove rute globalne moći, pokretanje NATO misije „Arktički stražar“ šalje jasnu poruku: era bezbjednosne komocije je završena. Za Crnu Goru, udaljenost od Arktičkog kruga ne znači i pošteđenost od odgovornosti.

U svijetu u kojem se uticaj više ne mjeri geografijom već kredibilitetom, ključno pitanje je da li smo spremni da u novoj podjeli karata zauzmemo mjesto koje odgovara našim interesima, ili ćemo ostati nijemi posmatrači sopstvene bezbjednosti.

Bezbjednost nije jeftina,ali je još skuplja iluzija da se ona može trajno delegirati drugima

Poruke sa Minhenske bezbjednosne konferencije dodatno potvrđuju da Savez ulazi u fazu dugoročne adaptacije. Smanjen je intenzitet transatlantskih političkih šumova, a sve je jasnije da su Sjedinjene Države svjesne da je očuvanje transatlantskog jedinstva prije svega u njihovom nacionalnom interesu. Istovremeno, sve su izraženija očekivanja da evropski saveznici preuzmu veći dio odgovornosti za sopstvenu bezbjednost.

NATO tako ulazi u fazu koju možemo nazvati „zrelim savezništvom“ – modelom u kojem Sjedinjene Države ostaju strateško sidro, dok Evropa preuzima sve vidljiviju operativnu odgovornost.

Za male saveznice, poput Crne Gore, krucijalno pitanje više nije da li nas se ove promjene tiču, već da li ih prepoznajemo dovoljno rano da bismo u novoj geopolitičkoj realnosti zauzeli mjesto koje odgovara našim interesima i savezništvu. U eri ubrzanih globalnih promjena, sposobnost naše države da pravovremeno uoči ključne tokove smanjuje rizik da se probudimo u bezbjednosnom vakuumu.

Arktik kao novi geostrateski epicentar

Kada NATO pokreće misiju poput „Arktičkog stražara“, to ne čini zbog kratkoročnih političkih tenzija, već zbog procjene da se geopolitička ravnoteža mijenja i da ovaj prostor postaje presudan za dugoročni odnos moći u evroatlantskom prostoru.

Ako je dvadeseti vijek bio obilježen dominacijom Atlantika i Pacifika, sve je više pokazatelja da bi Arktik mogao postati treći veliki geostrateški luk buduće bezbjednosne arhitekture.

Tri procesa, koji su se godinama razvijali paralelno, danas se prvi put ukrštaju sa punim geopolitičkim efektom.

Prvi je klimatski. Topljenje leda otvara nove pomorske rute između Evrope i Azije, značajno skraćujući vrijeme transporta i mijenjajući ekonomsku geografiju globalne trgovine.

Drugi je resursni. Procjene o značajnim rezervama prirodnih bogatstava, uključujući rijetke minerale ključne za napredne tehnologije, energetsku tranziciju i odbrambenu industriju, dodatno podižu geopolitičku vrijednost regiona. Kontrola pristupa tim resursima sve više postaje pitanje energetske i ekonomske bezbjednosti, ali i dugoročne otpornosti Zapada.

Treći je vojno-operativni. Rusija sistematski jača vojnu infrastrukturu duž sjeverne obale, dok Kina kroz infrastrukturne investicije, naučne projekte i jačanje pomorskog prisustva nastoji da obezbijedi trajnu ulogu u regionu.

Za Sjedinjene Države, Grenland se u tom kontekstu pojavljuje kao ključna geostrateška tačka – ne zbog simbolike teritorije, već zbog svoje uloge u sistemima ranog upozorenja i nadzora.

U eri hipersoničnih projektila i skraćenog vremena za donošenje odluka, geografska dubina ponovo dobija stratešku težinu. Odluku NATO-a treba čitati kao nastojanje da se očuva kohezija savezništva i spriječi nastanak bezbjednosnog vakuuma u prostoru koji ubrzano prelazi iz periferije u epicentar globalnog nadmetanja.

Evropa u fokusu NATO-a: između bezbjednosti i socijalne stabilnosti

Arktički stražar“ ima i važnu političku dimenziju. Pokretanje misije pod jedinstvenom komandom šalje jasnu poruku da se ključna bezbjednosna pitanja rješavaju unutar Saveza – kroz koordinaciju i zajedničko planiranje, a ne unilateralnim potezima. Time NATO pokazuje sposobnost da upravlja unutrašnjim razlikama i očuva strateško jedinstvo.

Istovremeno, ova inicijativa uklapa se u širi proces prilagođavanja NATO-a novom bezbjednosnom okruženju. Dok Washington zadržava ključne poluge strateškog odvraćanja, Evropa postepeno preuzima veći operativni teret. Ravnomjernija podjela tereta među saveznicima postaje uslov dugoročne održivosti Alijanse.

Možda se test ozbiljnosti može svesti na jednostavno pitanje: gdje će se za pet godina nalaziti crnogorski oficiri-u stalnoj rotaciji kroz ključne NATO komande ili pretežno na vojno-diplomatskim pozicijama širom svijeta?

To nije znak američkog „povlačenja“, već prilagođavanja Saveza globalnim promjenama u kojima Sjedinjene Države sve više pažnje usmjeravaju ka indo-pacifičkom prostoru. Drugim riječima, NATO jača evropsku komponentu, ali ostaje čvrsto usidren u transatlantskom okviru.

Evropskim saveznicima poruka je jasna: era bezbjednosne komocije se završava. Veće operativne uloge podrazumijevaju i veća ulaganja, ali i spremnost na brže i odlučnije djelovanje. Takva transformacija, međutim, nosi i rizike. Evropske države nemaju ujednačenu bezbjednosnu kulturu, a politička kohezija u kriznim situacijama ne može se uzimati zdravo za gotovo. Upravo zato američko liderstvo ostaje ključni stabilizujući faktor Saveza.

Najveći strah Evrope možda nije američko „povlačenje“, već mogućnost da bude primorana da preuzme teret sopstvene bezbjednosti brže nego što njene ekonomije, politički sistemi i javno mnjenje mogu da apsorbuju.

Bezbjednost nije jeftina, ali je još skuplja iluzija da se ona može trajno delegirati drugima.

Test ozbiljnosti Crne Gore

Iako je Arktik geografski udaljen od neposrednog bezbjednosnog okruženja država sa juga Evrope, značaj članica Alijanse ne određuje njihova lokacija, već stepen političke jasnoće i spremnost da se dugoročno doprinosi kolektivnoj bezbjednosti.

Svako pomjeranje fokusa NATO-a mijenja i očekivanja prema članicama. Ako se Savez zaista bude kretao ka modelu „evropskog NATO-a uz američku podršku“, doprinos manjih članica biće sve preciznije mjerljiv – a time i zahtjevniji.

Sužavaće se prostor za oslanjanje na velike saveznike kao zamjenu za sopstveni doprinos, dok će se kredibilitet sve manje dokazivati populizmom i deklaracijama, a sve više konkretnim operativnim rezultatima.

Doprinos NATO-u ne mjeri se samo procentom BDP-a izdvojenim za odbranu, već i stvarnom vojnom vrijednošću koju država unosi u Alijansu – kroz broj i kvalitet deklarisanih snaga u okviru NATO Force Structure, ali i kroz nivo učešća u NATO Command Structure, gdje se oblikuju planovi, odluke i operacije.

Crna Gora će se neminovno suočiti sa pravim testom ozbiljnosti savezništva. U trenutku kada se nalazi pred vratima Evropske unije, dodatno dobija na značaju sposobnost države da NATO savezništvo i evropsku integraciju posmatra kao komplementarne procese.

Male države često precjenjuju domet diplomatske vidljivosti, a potcjenjuju značaj prisustva u vojnim strukturama Saveza. Stvarni kredibilitet nastaje tamo gdje se planiraju operacije, procjenjuju prijetnje i raspoređuju resursi. NATO komande nijesu samo štabovi – to su mjesta gdje se oblikuje način na koji Savez razmišlja i djeluje.

Oficir koji nekoliko godina provede u operativnim ili planerskim strukturama ne uči samo procedure, on usvaja način na koji Savez procjenjuje rizike i donosi odluke. Kada se vrati u nacionalni sistem, donosi znanje koje mala vojska ne može samostalno proizvesti. To nije vojno-diplomatsko iskustvo – to je strateški kapital.

Možda se test ozbiljnosti može svesti na jednostavno pitanje: gdje će se za pet godina nalaziti crnogorski oficiri – u stalnoj rotaciji kroz ključne NATO komande ili pretežno na vojno-diplomatskim pozicijama širom svijeta?

Odgovor na to pitanje govori više od deklarativnih opredjeljenja, jer pokazuje da li država strateški usmjerava svoje kadrove tamo gdje se donose operativne odluke ili prioritet daje simboličnoj vidljivosti. Strateška jasnoća počinje tamo gdje se apstraktni ciljevi prevode u konkretne kadrovske planove.

Razlika između države koja se prilagođava tuđim odlukama i one koja ih oblikuje često se svodi na kvalitet ljudi koje šalje u međunarodne strukture.

Vrijeme strateške jasnoće

Pokretanje misije na Arktiku potvrđuje da NATO ulazi u fazu dugoročnog geopolitičkog nadmetanja u kojem se vojna moć sve jasnije podređuje ostvarivanju nacionalnih ciljeva projektovanih na decenije unaprijed. Malim članicama to nije razlog za zabrinutost – već podsjetnik da, iako geografski položaj može dati stratešku težinu, kvalitet doprinosa presudno određuje njihov kredibilitet unutar Alijanse.

U vremenu sve otvorenijih debata o budućem karakteru transatlantskog savezništva, najveći rizik za države ograničenih kapaciteta ne leži u nedostatku moći, već u strateškoj pasivnosti. Od Crne Gore se ne očekuje da oblikuje pravila novog bezbjednosnog poretka – ali se očekuje da promjene prepozna na vrijeme i sopstvenu poziciju unutar tog poretka definiše jasno i promišljeno.

Zato se ključno pitanje za Crnu Goru ne svodi na to može li igrati veliku ulogu, već da li će imati dovoljno strateške jasnoće i institucionalne discipline da sopstvene kapacitete pretvori u dugoročnu prednost. Ako u tome uspije, neće određivati tokove globalne politike, ali će postati kredibilan partner NATO-a i Evropske unije na kojeg se računa kada se oblikuju ključne bezbjednosne odluke.