Maksimović za Njujork tajms 1923: Crnogorci spasili srpsku vojsku, a kada je Crna Gora zatrebala pomoć niko joj nije pružio ruku

Crnogorski rodoljub o ulozi Crne Gore u Prvom svjetskom ratu, spašavanju srpske vojske i nasilnom ukidanju crnogorske državnosti

Autor: Mr Novak ADŽIĆ, doktorand istorijskih nauka

U prvim godinama nakon Prvog svjetskog rata, dok je sudbina Crne Gore nasilno precrtavana sa političke mape Evrope, crnogorski suverenisti i rodoljubi u emigraciji vodili su upornu borbu za istinu, ne oružjem, već riječju i dokumentima. Iz Sjedinjenih Američkih Država, daleko od domovine koja je ostala bez državnog imena i institucija, nastojali su da međunarodnoj javnosti objasne ulogu Crne Gore u Velikom ratu i razobliče propagandu kojom je opravdavana njena bespravna aneksija.

Jedan od najargumentovanijih glasova tog vremena bio je crnogorski patriota Lazar N. Maksimović, politički emigrant u SAD-u, koji se 13. maja 1923. godine obratio uredništvu lista Njujork tajms.

Njegovo pismo, pisano iz pozicije neposrednog svjedoka ratnih događaja i saradnika najvišeg crnogorskog vojnog rukovodstva, predstavlja dragocjeno istorijsko svjedočanstvo o doprinosu Crne Gore savezničkoj pobjedi, spašavanju srpske vojske i okolnostima koje su dovele do ukidanja crnogorske državnosti.

U nastavku donosimo integralni tekst pisma Lazara N. Maksimovića, objavljenog u The New York Timesu, kao dokument vremena i svjedočenje o jednoj od najtežih i najkontroverznijih stranica crnogorske istorije.

“Država Crna Gora, uredniku lista The New York Times:

Vaš cijenjeni list je u broju od 10. aprila objavio pismo gospodina Gordona-Smitha, poznatog kao prijatelja Srba, koje sadrži mnoge netačne tvrdnje o Crnoj Gori i njenoj novijoj istoriji.

Imao sam čast da budem lični sekretar njegovog kraljevskog visočanstva princa Petra, komandanta crnogorske vojske na frontu Lovćena tokom Velikog rata, te sam samim tim u prilici da znam apsolutnu istinu o pitanjima o kojima je riječ. Štaviše, u svom posjedu imam dokumenta kojima mogu dokazati svaku svoju tvrdnju, na zadovoljstvo i samog gospodina Gordona-Smitha.

Prije svega, potpuno je netačno da je kralj Nikola u decembru 1915. godine sklopio tajni mir sa Njemačkom i Austrijom, kako to tvrdi gospodin Gordon-Smith. Takav mir nikada nije bio zaključen, ni tada ni u bilo kom drugom trenutku. Isto tako je netačno tvrditi, kao što to čini gospodin Gordon-Smith, da je princ Petar predao položaj na Lovćenu Austrijancima.

Stvarne činjenice su sljedeće: Od samog početka Velikog rata crnogorska vojska, iako potpuno autonomna, bila je, nažalost, stavljena pod komandu srpskog generala Boža Jankovića i njegovog ađutanta, pukovnika Petra Pešića, koji je kasnije postao načelnik Generalštaba crnogorske vojske.

Nakon srpskih pobjeda nad trupama austrijskog generala Potioreka i pobjeda Rusa, Srbi su, vjerovatno smatrajući da se rat bliži kraju, započeli političku kampanju protiv Crne Gore, nastojeći da je diskredituju u inostranstvu. U tu svrhu poluzvanični srpski list Tribuna objavio je navodni tajni ugovor između Crne Gore i Austrije. Taj ugovor je, međutim, bio toliko apsurdan da je sam sebe demantovao, jer je sadržao ime austrijskog ministra inostranih poslova koji već mjesecima prije datuma tog ugovora nije obavljao tu funkciju.

Istovremeno je među crnogorskim trupama započeta kampanja demoralizacije. Tada je crnogorski general Bećir, vojni delegat Crne Gore pri srpskom štabu, otkrio stvarnu zavjeru protiv svoje zemlje. Slijeđeni su planovi starog Pašića i kraljevske kuće Karađorđevića, koji su se sastojali u diskreditovanju Crne Gore i njene dinastije pred očima čitavog svijeta, kako bi se kasnije lakše izvršila njena aneksija.

Međutim, kada je srpska vojska bila poražena od austro-njemačkih snaga i kada su njeni razbijeni i u bjekstvu preostali djelovi bili primorani da potraže put povlačenja kroz Crnu Goru, Srbija je tada ponovo pokušala da se približi Crnoj Gori. Crna Gora je, uvijek velikodušna, nadljudskim naporima spasila od potpune propasti vojsku, kralja i vladu Srbije. Pri tome je mala crnogorska vojska, sa jedva 45.000 ljudi, morala da ratuje na frontu dugom gotovo 400 kilometara i svuda da štiti povlačenje Srba.

Srpski pukovnik Pešić je u novembru 1915. godine poslao generalu Janku Vukotiću, komandantu crnogorskih trupa, sljedeći telegram: „Ako uspijete da usporite napredovanje neprijatelja, Crna Gora će biti izmirila svoj dug prema Srbiji i prema istoriji.“

Nakon očajničke borbe, crnogorska vojska, iako iscrpljena, slabo ishranjena i loše naoružana, odoljela je austro-njemačkim snagama, a srpske vlasti u Mitrovici, koja je tada bila sjedište srpske vlade i diplomatskog kora, izdale su sljedeći proglas radi umirenja uplašenog stanovništva:

„Naša junačka crnogorska braća pobijedila su Austrijance i zaustavila njihovo napredovanje. Stoga nema razloga za zabrinutost. Prolaz kroz Crnu Goru je obezbijeđen.“

U međuvremenu je izuzetno važan front na Lovćenu ostavljen sa svega 2.500 ljudi i 21 topom starog tipa. To je učinio srpski pukovnik Pešić, koji je bio postavljen za načelnika Generalštaba crnogorske vojske. Kada su Austrijanci odlučili da napadnu, 26. decembra 1915. godine, suprotstavili su toj neznatnoj crnogorskoj sili oko 40.000 svojih vojnika, sa 620 topova svih kalibara. Uprkos tome, Crnogorci su se herojski odupirali četiri dana.

U isto vrijeme, austrijska vojska je, neometana od strane savezničke flote, uspjela da napreduje duž jadranske obale i da kod Skadra presiječe jedini put za povlačenje najvećem dijelu crnogorske vojske, koja se još uvijek borila duboko u unutrašnjosti. Crnogorci su spasili srpsku vojsku, ali kada je sama Crna Gora zatrebala pomoć, niko se nije našao spreman da pruži ruku.

Jedan dio crnogorske vojske uspio je da se izvuče i otišao je da se bori na solunskom frontu, dok je nekoliko hiljada Crnogoraca ratovalo na francuskom frontu i bilo uključeno u redove američke, britanske i francuske vojske. Ali ni oni koji su ostali u Crnoj Gori nijesu se predali! Hrabri general Vešović, ministar rata, organizovao je gerilski rat u crnogorskim planinama, što je primoralo neprijatelja da odvoji mnoge divizije koje bi inače bile angažovane na drugim frontovima. Pošto nijesu uspjeli da uhvate generala Vešovića, Austrijanci su objesili njegovog nevinog brata Vladimira.

Kralj Nikola i njegova vlada bili su primljeni u Francuskoj sa svim počastima i sa svim eksteritorijalnim pravima koja pripadaju savezničkom suverenu. Uvaženi Sidni Sonino, ministar inostranih poslova Italije, izjavio je pred italijanskom skupštinom 10. aprila 1916. godine:

„Kralj Nikola je radije izabrao put izgnanstva nego da potpiše poseban mir, vjerujući da će konačna pobjeda Saveznika njegovoj zemlji vratiti nezavisnost i cjelovitost njene teritorije.“

Nije ništa tačnija ni izjava gospodina Gordona-Smitha da je kralj Nikola poslao svog sina Mirka u Beč kako bi imao uporište u oba tabora. Istina je da je princ Mirko, teško bolestan, ostao u svom dvorcu u Kruševcu, blizu Podgorice, gdje je bio tretiran kao zarobljenik. Nekoliko mjeseci kasnije umro je od tuberkuloze u sanatorijumu blizu Beča.

Nakon pobjedonosnog završetka Velikog rata, Srbi koji su došli sa Soluna pod komandom francuskih generala bili su dočekani od strane Crnogoraca kao braća, nakon što su gospodin Poenkare i gospodin Pišon dali pismene garancije kralju i vladi Crne Gore da će ustavne institucije i suverenitet Crne Gore biti poštovani. Međutim, Srbi su vrlo brzo, putem jedne vojne skupštine u Podgorici, proglasili prisilnu aneksiju Crne Gore Srbiji. Taj čin je ubrzo poništen odlukama Vrhovnog savjeta mira u Parizu, 13. i 22. januara.

Crnogorci, duboko uvrijeđeni srpskim postupcima, digli su se protiv njih. Dana 15. decembra 1918. godine održali su opštu skupštinu crnogorskih glavara u Bokovu, kod Cetinja, na kojoj je njegova ekselencija Jovan Plamenac jednoglasno izabran za političkog i vojnog vođu Crne Gore. Velike sile nijesu bile spremne da riješe crnogorsko pitanje, te se gerilski rat u planinama Crne Gore nastavlja i danas”.

Portal Analitika